साहित्य मानव समाजको ऐना मात्र होइन, यो समाजका विकृतिमाथि गरिने शल्यक्रिया पनि हो । समयको गतिसँगै साहित्यका विधाहरू परिष्कृत र परिवर्तित हुँदै आएका छन् । लघुकथाले आफ्नो सङ्क्षिप्तता र प्रभावका कारण पाठकको मन जितेको त छ, तर के लघुकथाले प्रस्तुत गर्ने 'सत्य' नै अन्तिम सत्य हो ? के एउटा सफल अन्त्यले जीवनको सम्पूर्णता बोक्न सक्छ ? यही गम्भीर प्रश्नबाट 'विलोम लघुकथा' को बिजारोपण भएको हो ।
संसार सधैँ सोझो रेखामा हिँड्दैन र सत्य सधैँ सतहमा देखिँदैन । जहाँ लघुकथाले समाजको एउटा चम्किलो आयामलाई प्रस्तुत गर्छ, त्यहाँ विलोम लघुकथाले त्यसको विपरीत गहिराइ, लुकेको पाखण्ड र कठोर यथार्थलाई उत्खनन गर्छ । यो घोषणापत्र विलोम लघुकथाको सैद्धान्तिक स्पष्टता, यसको संरचनागत स्वायत्तता र यसको दार्शनिक गरिमा स्थापित गर्न जारी गरिएको हो ।
२. विधागत परिभाषा : प्रति-कथ्यको सौन्दर्य
विलोम लघुकथा स्थापित मूल्य, आदर्श, परम्परा र घटनालाई ठीक विपरीत कोणबाट हेरेर बुनिएको एउटा 'प्रति-कथ्य' (Counter-Narrative) हो । यो केबल कथाको उल्टो रूप मात्र होइन, बरु यो त उज्यालोमुनिको अँध्यारो र सफलताभित्रको शून्यता खोज्ने एउटा विशिष्ट कला हो ।
यसले 'के हुनुपर्थ्यो' भन्दा पनि 'के भइरहेको छ' र 'किन लुकाइँदै छ' भन्ने पक्षलाई बढी जोड दिन्छ । यो स्थापित भाष्यलाई भत्काएर नयाँ र वास्तविक भाष्य निर्माण गर्ने विद्रोही विधा हो ।
३. विधागत विशेषता
क) दार्शनिक आधार : सत्यको दोस्रो पाटो
विलोम लघुकथाको दर्शन 'द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद' र 'अस्तित्ववाद' को नजिक रहेर पनि आफ्नै विशिष्ट पहिचान बोकेको दर्शन हो ।
ख) सत्यको बहुआयमिकता : हरेक देखिने सत्यको पछाडि एउटा नदेखिने 'विलोम सत्य' हुन्छ । यो विधाले त्यही अदृश्य पक्षलाई दृश्यमा ल्याउने साहस गर्छ ।
ग) मुखौटाको भञ्जन (Deconstruction of Masks) : समाजले ओढेको भद्र, शालीन र आदर्शको जलपलाई खुइल्याएर त्यसभित्रको वास्तविक मानवीय चेहरा (Naked Truth) देखाउनु यसको प्राथमिक लक्ष्य हो ।
घ) विपरीतको एकता : संसार विपरीत तत्त्वहरूको सङ्घर्ष हो । विलोम लघुकथाले यो सङ्घर्षलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ ।
४. संरचनागत विशेषता र शिल्पगत नवीनता
लघुकथा र विलोम लघुकथा बीचको भिन्नता यसको संरचनामा प्रष्ट देखिन्छ :
क) लयभङ्ग (Subversion): यसले कथाको परम्परागत लयलाई जानाजानी भत्काउँछ । जहाँ पाठकले एउटा निश्चित निष्कर्षको अपेक्षा गर्छन्, त्यहाँ यसले 'एन्टी-क्लाइमेक्स' वा उल्टो बहाव (Reverse Flow) सिर्जना गरी पाठकलाई स्तब्ध पारिदिन्छ ।
ख) अन्त्यपछिको सुरुवात : सामान्य लघुकथा जहाँ टुङ्गिन्छ, विलोम लघुकथाको वास्तविक चेतना र कथाको प्रभाव त्यहीँबाट सुरु हुन्छ । यसको अन्त्य नै यसको नयाँ सुरुवात हो ।
घ) बिम्बको रूपान्तरण : विलोम लघुकथामा प्रतीक र बिम्बहरूको प्रयोग भिन्न हुन्छ । यसले फूललाई सुगन्धका लागि मात्र होइन, त्यो फूल फुलाउन प्रयोग भएको मल र पसिनाको दुर्गन्ध बुझाउन प्रयोग गर्छ । यसले जूनलाई शितलताको प्रतीक मान्दैन, बरु जूनको दागलाई अँध्यारो सत्यको रूपमा चित्रण गर्छ ।
५. पात्र र चरित्र चित्रण : यथार्थको ऐना
विलोम लघुकथाका पात्रहरू कागजका टुक्राहरू होइनन्, तिनीहरू हाम्रै समाजका जीवित र पीडित मानिसहरू हुन्-
तथाकथित 'नायक' हरू यस विधामा खलनायकका रूपमा वा विवश पात्रका रूपमा देखिन सक्छन् ।
पात्रको बाहिरी 'जित' भन्दा पनि उसको भित्री 'पराजय', 'छटपटी' र 'शून्यता' लाई यसले प्राथमिकता दिन्छ ।
यसका पात्रहरू सामाजिक ढोँगका शिकार हुन्छन् र उनीहरूका संवादले समाजको नग्नतालाई उजागर गर्छन् ।
६. भाषा र शैली : शब्दको शल्यक्रिया
विलोम लघुकथाको भाषामा लालित्य भन्दा पनि तीक्ष्णता हुन्छ ।
क) तीक्ष्णता : यसको भाषा फूलको कोमलता होइन, बरु शल्यक्रियाको सियो जस्तो तीखो र प्रभावकारी हुन्छ । यसले सिधै पाठकको चेतनामा प्रहार गर्छ ।
ख) व्यङ्ग्यात्मकता : यो विधाले सीधा उपदेश दिने गल्ती गर्दैन । बरु, यसले मौनता, व्यङ्ग्य र प्रतीकमार्फत पाठकलाई स्वयं सोच्न बाध्य बनाउँछ ।
ग) सङ्क्षिप्तताको शक्ति : थोरै शब्दमा धेरै गहिराइ बोक्नु यसको शैलीगत विशेषता हो ।
७. विलोम लघुकथाका सात आधारभूत खम्बाहरू (The Seven Pillars)
७.१. यथार्थको उत्खनन : यसले सतहमा तैरिएको सत्यलाई होइन, पिँधमा जमेको हिलो र त्यहाँ लुकेको मोती दुवैलाई खोतल्छ ।
७.२. दृष्टिकोणको वक्रता : बाङ्गो ऐनाबाट सीधा समाजको निरीक्षण गर्नु यसको शक्ति हो । यसले स्थापित कोणलाई परिवर्तन गरिदिन्छ ।
७.३. अपेक्षाको विपरितता : पाठकको मानसिकतासँग खेल्दै यसले 'ट्विस्ट' मात्र दिँदैन, बरु एउटा मर्मान्तक यथार्थ पस्कन्छ ।
७.४. चेतनाको विष्फोट : यो मनोरञ्जनका लागि होइन, चेतनाको विष्फोटका लागि हो । यसले पाठकलाई शान्त बस्न दिँदैन ।
७.५. संवेदनाको शल्यक्रिया : मानवीय सम्बन्धका लुकेका घाउहरू, स्वार्थ र सङ्घर्षको चिरफार गर्नु यसको आधारभूत कार्य हो ।
७.६. छद्मभेषको अनावरण : धार्मिक, राजनीतिक र सामाजिक नाममा हुने ढोँग र पाखण्डको यसले निर्धक्क पर्दाफास गर्छ ।
७.७. शून्यको आयतन : अभाव, गरिबी र रिक्तताभित्रै जीवनको पूर्ण सत्य खोज्नु यसको विशिष्टता हो ।
७.८. विलोम लघुकथाको सामाजिक उत्तरदायित्व
साहित्यले समाजलाई बाटो देखाउनु पर्छ । विलोम लघुकथाले समाजलाई झूटो आश्वासन दिँदैन । यसले समाजलाई आफ्नो ऐना हेर्न बाध्य पार्छ । यसको उत्तरदायित्व ती निमुखा पात्रहरूप्रति छ, जो मूलधारको कथामा सधैँ हराउँछन् वा खलनायक बनाइन्छन् ।
७.९. विलोम लघुकथाका सिद्धान्तहरू र सिर्जनात्मक नियमहरू
कुनै पनि सिर्जना विलोम लघुकथा हुनका लागि निम्न कुराहरू हुन आवश्यक छ :
कथाको अन्त्यले पाठकलाई एउटा प्रश्न छोड्नुपर्छ ।
कथामा स्थापित 'नायकत्व' को खण्डन हुनुपर्छ ।
प्रचलित सामाजिक मान्यतामाथि एउटा बौद्धिक प्रहार हुनुपर्छ ।
कथाको बुनोटमा 'देखिएको' भन्दा 'लुकेको' पक्ष बलियो हुनुपर्छ ।
विलोम लघुकथालाई विधागत रूपमा स्थापित गर्न यसका सिर्जनात्मक नियमहरू स्पष्ट र कठोर हुनु आवश्यक छ, ताकि यो केवल 'दुःखान्त कथा' वा 'सामाजिक यथार्थवाद' मा मात्र सीमित नहोस्।
क) विलोम लघुकथा सिर्जनाका थप अनिवार्य नियमहरू
सिद्धान्त निर्माणका लागि यहाँ केही नवीन र प्राविधिक नियमहरूको चर्चा गरिएको छ:
अ) दृष्टिकोणको विस्थापन (Shift of Perspective): कथाको केन्द्रविन्दु सधैँ त्यो पात्र वा विचार हुनुपर्छ, जसलाई मूलधारको कथाले सधैँ किनारमा राख्छ। यदि रामले रावण मारेको कथा छ भने, विलोम लघुकथामा रावणको मृत्यु होइन, रावणको 'मृत्युको कारण' भित्रको मानवीय वा सामाजिक विवशता प्रधान हुनुपर्छ।
आ) परिणामको विरोधाभास (Contradiction of Outcome): नियमतः यसमा प्राप्तिको खुसीभन्दा प्राप्तिको 'मूल्य' (Cost) ठूलो हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, गरिबले चिठ्ठा जित्नु लघुकथा हो भने, चिठ्ठा जितेपछि उसले आफ्ना पुराना इमान्दार सम्बन्धहरू गुमाउनु विलोम लघुकथा हो।
इ) आदर्शको विघटन (Deconstruction of Ideals): स्थापित आदर्श (जस्तै: मातृप्रेम, देशभक्ति, इमान्दारिता) लाई शङ्काको घेरामा राखेर त्यसभित्र लुकेको स्वार्थ वा विवशताको उद्घाटन हुनुपर्छ।
ई) अन्त्यको अनुत्तरितता (Unanswered Ending): कथाको अन्त्यमा लेखकले समाधान दिनु हुँदैन। बरु, पाठकलाई एउटा यस्तो नैतिक सङ्कटमा छोड्नुपर्छ जहाँ सही र गलत छुट्याउन गाह्रो होस्।
उ) संवादको उप-पाठ (Sub-text): पात्रहरूले जे बोल्छन्, त्यसको ठीक उल्टो आशय उनीहरूको व्यवहार वा परिवेशबाट झल्किनुपर्छ।
ऊ) समयको प्रतिलोम (Reverse Chronology of Emotion): भावनाहरू उत्कर्ष (Climax) बाट शान्तितर्फ होइन, बरु सामान्यताबाट अशान्ति र प्रश्नतर्फ सङ्क्रमित हुनुपर्छ।
ख) विवादरहित पूर्ण विलोम लघुकथाको उदाहरण
यो विधाको सैद्धान्तिक कसीमा उत्रने गरी तयार पारिएको एउटा प्रतिनिधि विलोम लघुकथा यहाँ छ:
विलोम लघुकथा- दानको मूल्य
#अक्षान्त
शहरको सबैभन्दा ठूलो मन्दिर अगाडि 'दाता सम्मान समारोह' भव्य रूपमा चलिरहेको थियो । मञ्चमा शहरका प्रख्यात उद्योगी सेठजीलाई 'परोपकार शिरोमणि' को सम्मान दिइँदै थियो । उनले भर्खरै मन्दिरको गजुरमा सुनको जलप लगाउन र गरिबहरूका लागि नि:शुल्क भोजनशाला चलाउन दश लाख रुपैयाँ दान दिएका थिए ।
तालीको गडगडाहटबीच सेठजीले माइक समाते र भावुक हुँदै भने, "दिनुको आनन्द लिनुमा छैन, बाँड्नुमा छ । म त केवल ईश्वरको आज्ञा पालना गरिरहेको छु ।"
भिडको अन्तिम घेरामा उभिएको एउटा वृद्ध, जसले वर्षौँदेखि सेठजीको कारखानाको पसिना गन्हाउने कोठामा काम गरेको थियो, उसले आफ्नो रित्तो खल्ती छाम्यो। उसलाई हिजो मात्र कारखानाबाट निकालिएको थियो किनभने उसको शरीर अब मेसिनजस्तै छिटो चल्न सक्दैनथ्यो। उसको तीन महिनाको तलब अझै रोकिएको थियो, जुन ठ्याक्कै दश हजार थियो।
समारोह सकियो। सेठजी आफ्नो महँगो गाडीतर्फ लम्किए। वृद्धले हिम्मत जुटाएर गाडीको झ्याल ढकढकायो, "हजुर, मेरो रोकिएको तलब... छोरी बिरामी छे।"
सेठजीले झ्यालको सिसा अलिकति तल झारे। उनको अनुहारमा अघिको त्यो मन्दिरको 'दिव्य मुस्कान' थिएन। उनले कठोर स्वरमा भने, "हेर्नुस्, अहिले म धर्मकर्मको ठूलो काम सकेर थाकेको छु। यस्तो पवित्र बेलामा पैसाको किचकिच नगर्नुस्। अनि अर्को कुरा, कारखानाको नियम हुन्छ, दान जस्तो सित्तैमा बाँड्ने कुरा होइन यो !"
गाडी हुइँकियो। वृद्धले मन्दिरको त्यो चम्किलो सुनको गजुरतिर हेर्यो। उसलाई लाग्यो, त्यो गजुरमा सुनको जलप होइन, उसको र ऊ जस्ता सयौँ कामदारको रगत र पसिनाको लेदो दलिएको छ।
मन्दिरभित्र पण्डाजी शङ्ख फुकिरहेका थिए। वृद्धलाई लाग्यो, त्यो शङ्खको ध्वनिले ईश्वरलाई जगाइरहेको छैन, बरु ईश्वरको लासलाई अन्तिम बिदाइ गरिरहेको छ।
यो कथा किन 'विलोम लघुकथा' हो ?
१. आदर्शको विघटन: यसले 'दान' र 'परोपकार' जस्तो पवित्र कार्यको मुकुट उघारेर त्यसभित्रको आर्थिक शोषण र क्रूरता देखाउँछ।
२. दृष्टिकोणको वक्रता: सामान्य कथामा दानको महिमा गाइन्छ, तर यहाँ दानलाई 'शोषितको पसिना' को रूपमा देखाइएको छ।
३. लयभङ्ग: सेठजीको मधुर भाषण र उनको कठोर व्यवहारबीचको अन्तरले कथाको लयलाई भत्काउँछ।
४. चेतनाको विष्फोट: अन्त्यमा ईश्वरको मृत्युको कल्पनाले पाठकको धार्मिक र सामाजिक चेतनामाथि ठूलो प्रश्न छोड्छ।
~~~
यस कथावस्तुलाई विलोम लघुकथाको मर्मअनुरूप काव्यात्मक, संक्षिप्त र प्रहारयुक्त ढाँचामा यसरी ढालिएको छ:
विलोम लघुकथा: दानको मूल्य
मन्दिरको गजुरमा सुनको जलप दलेर सेठजी 'परोपकार शिरोमणि' को पगरी गुथ्दै थिए। तालीको गड्गडाहटबीच उनले माइकमा सत्य ओकले, "दिनुको आनन्द बाँड्नुमा छ !"
भीडको अन्तिम घेरामा एउटा वृद्ध उभिएको थियो, जसको पसिनाले सेठजीको साम्राज्य उभिएको थियो। हिजो मात्र 'पुरानो मेसिन' भन्दै कामबाट फालिएको उसले आफ्नो रित्तो खल्ती छाम्यो। उसको तीन महिनाको पसिना- ठ्याक्कै दश हजार रुपैयाँ- सेठजीको 'महान् दान' को एउटा सानो किस्ता बनेको थियो।
समारोह सकियो। वृद्धले गाडीको झ्याल ढकढकाउँदै भन्यो, "हजुर, मेरो तलब! छोरी थला परेकी छे।"
सेठजीको मुखौटा खस्यो। सिसा अलिकति झार्दै कड्किए, "पवित्र कर्म गरेर थाकेको छु, यो पैसाको किचकिच गर्ने बेला होइन। कारखाना नियमले चल्छ, दान जस्तो सित्तैमा बाँड्ने चिज होइन यो!"
गाडी हुइँकियो। मन्दिरमा शङ्ख गुन्जियो। वृद्धले सुनौलो गजुरतिर हेर्यो- जहाँ उसको रगतको लेदो सुकिरहेको थियो। उसलाई लाग्यो, त्यो शङ्खले ईश्वरलाई जगाइरहेको छैन, बरु ईश्वरको लासलाई अन्तिम बिदाइ गरिरहेको छ।
#अक्षान्त
विशेषता: यो कथामा शब्दको मितव्ययिता र भावको सघनता छ, जसले विलोम लघुकथाको 'आदर्श भञ्जन' गर्ने नियमलाई पूर्णतः पालना गरेको छ।
१०. आधारभूत विशेषता-
विलोम लघुकथाको सैद्धान्तिक जग बसाल्न र यसको विशिष्ट पहिचान स्थापित गर्न मद्दत गर्ने १०+ आधारभूत विशेषता यहाँ छन् ।
१. यथार्थको उत्खनन: लघुकथाले 'सत्य' को एउटा रङ्गीन सतह देखाउँछ भने, विलोम लघुकथाले त्यही सत्यको विद्रुप र कठोर भित्री तहको उत्खनन गर्छ ।
२. दृष्टिकोणको वक्रता: स्थापित मूल्य र मान्यतालाई ठ्याक्कै विपरित कोणबाट हेरेर नयाँ विमर्सको ढोका खोल्नु नै विलोम लघुकथाको प्रमुख धर्म हो ।
३. आदर्शको विघटन: लघुकथाले आदर्शको जलप लगाउँछ, तर विलोम लघुकथाले त्यो जलपभित्र लुकेको पाखण्ड र स्वार्थको विघटन गर्छ ।
४. परिणामको प्रत्याक्रमण: यसले पाठकले अपेक्षा गरेको सुखद वा सरल अन्त्यमाथि प्रहार (Counter-attack) गरी अप्रत्यासित र मर्मान्तक यथार्थ पस्कन्छ ।
५. द्वन्द्वको गहिराइ: बाहिरी घटनाको द्वन्द्वभन्दा पनि पात्रको अन्तःकरण र सामाजिक मनोविज्ञानको द्वन्द्व नै विलोम लघुकथाको प्राण हो ।
६. प्रतीकात्मक विद्रोह: यो शब्दहरूको एउटा थुँगो मात्र होइन, बरु चल्तीका परम्परा र सोचमाथि गरिएको एउटा प्रतीकात्मक र कलात्मक विद्रोह हो ।
७. शिल्पको उल्टो बहाव: यसले कथाको प्रवाहलाई सरल रेखाबाट मोडेर उल्टो प्रवाह (Reverse Flow) मा लैजान्छ, जहाँ प्राप्तिभन्दा गुमाउनुको पीडा प्रष्ट हुन्छ ।
८. मौनताको मुखरता: लघुकथाका शब्दहरूले जे भन्छन्, विलोम लघुकथाका मौनता र खाली ठाउँले त्योभन्दा बढी भयानक सत्य बोल्छन् ।
९. निष्कर्षको अस्थिरता: यसले पाठकलाई कुनै एउटा निश्चित निष्कर्षमा पुग्न दिँदैन, बरु एउटा अतृप्त प्रश्न बनाएर मानसपटलमा खेलिरहन्छ ।
१०. विपरित सन्तुलन: विलोम लघुकथाले सकारात्मकताको छायामा लुकेको नकारात्मकतालाई प्रकाशमा ल्याई जीवनको सन्तुलित र पूर्ण सत्य उजागर गर्छ ।
११. बिम्बको रूपान्तरण: यसले प्रचलित बिम्बहरूलाई नयाँ र कहिलेकाहीँ विर्सजक अर्थमा प्रयोग गरेर पाठकको संवेदनालाई झस्काइदिन्छ ।
१२. समयको पदचाप: लघुकथा वर्तमानको एउटा दृश्य हो भने, विलोम लघुकथा त्यो दृश्य निर्माण हुँदा छुटेका विगतका घाउ र भविष्यका भयहरूको प्रतिध्वनि हो ।
१३. अनुभूतिगत प्रतिशोध: विलोम लघुकथाले शब्दमार्फत पाठकको मस्तिष्कमा अनुभूतिको एउटा झट्का पैदा गर्छ, जसले चल्तीका आदर्शलाई प्रतिशोधको कसीमा जाँच्छ।
१४. छद्मभेषको अनावरण: यसले समाजले ओढेको 'सज्जनताको खोल' लाई यसरी च्यात्छ कि त्यहाँभित्र लुकेको पशुता वा स्वार्थ नाङ्गै देखिन्छ।
१५. अन्त्यपछिको सुरुवातः जहाँ लघुकथाको बिट मारिन्छ, विलोम लघुकथाको अदृश्य कथा ठ्याक्कै त्यही विन्दुबाट सुरु हुन्छ।
१६. अर्थको पुनर्गठन: यसले शब्दको शब्दकोशीय अर्थलाई विस्थापित गरी परिवेश र भोगाइको नयाँ अर्थ स्थापित गर्छ।
१७. संवेदनाको शल्यक्रिया: यो केवल कथावाचन होइन, बरु मानवीय संवेदनाको त्यो पत्रको शल्यक्रिया (Surgery) हो, जहाँबाट पीप बगिरहेको हुन्छ।
१८. बिम्बको संहार: यसले परम्परागत सुन्दर बिम्बहरूलाई भत्काएर तिनलाई कुरूप यथार्थको वाहकका रूपमा रूपान्तरण गरिदिन्छ।
१९. शून्यको आयतन: विलोम लघुकथाले देखाउने 'केही नहुनु' भित्रै संसारका सबैभन्दा ठूला अभावहरूको आयतन अटाएको हुन्छ।
२०. स्वत्वको खोजी: यसले भीडमा हराएको पात्रको पहिचानभन्दा पनि भीडले थिचिएको पात्रको 'स्व' (Self) र त्यसको विवशतालाई बोल्छ।
२१. चेतनाको उल्टो चस्मा: यसले पाठकलाई 'उल्टो चस्मा' बाट संसार हेर्न सिकाउँछ, जहाँ सीधा देखिने कुराहरू कति बाङ्गा छन् भन्ने थाहा हुन्छ।
२२. अदृश्यको उपस्थिति: यसको बुनोटमा जे लेखिएको छैन, त्यो नै कथाको मुख्य नायक भएर उभिएको हुन्छ।
२३. तर्कको अन्तर्ध्वंस: यसले स्थापित तर्कहरूलाई नै आफ्नो हतियार बनाएर तिनको अन्तर्ध्वंस (Subversion) गरिदिन्छ।
२४. समयको व्यङ्ग्य: यो समयले मान्छेमाथि गर्ने क्रूर मजाकको साहित्यिक प्रतिध्वनि हो।
११. निष्कर्ष र भविष्य
विलोम लघुकथा लघुकथाको शत्रु होइन, बरु यो लघुकथाको पूर्णता हो । जसरी रात बिना दिन अधुरो छ, त्यसरी नै विलोम विना कथा अधुरो छ । यो विधाले नेपाली साहित्यलाई विश्वस्तरमा चिनाउने सामर्थ्य राख्छ किनकि यसको जग 'सत्य' मा अडिएको छ ।
अकाट्य उद्घोष :
"लघुकथा एउटा सुन्दर चित्र हो भने, विलोम लघुकथा त्यो चित्रको पछाडि लुकेको दाग वा कुरुप वास्तविकता हो । लघुकथाले शब्दको जलप लगाएर मूर्ति सजाउँछ, विलोम लघुकथाले त्यो जलप खुइलिएपछि देखिने खस्रो ढुङ्गाको अस्तित्व बोध गराउँछ । हामी यो गौरवका साथ घोषणा गर्दछौँ कि विलोम लघुकथाले मात्र साहित्यलाई पूर्ण सत्यको नजिक पुर्याउन सक्छ । यो चेतनाको विद्रोह हो, यो यथार्थको पुनर्जन्म हो ।"
९ माघ २०८२ सरस्वती पूजा
समकालीन साहित्य