इच्छाकामना साहित्य प्रवाहद्वारा प्रकाशित इच्छा दर्पण–३ मा नियात्राकार चिरञ्जीवी दाहाल ले 'मत्स्यगन्धाको माइती गाउँमा मत्स्यगन्धा विमोचन' शीर्षकमा यस कृतिको गहन, सूक्ष्म र घनिभूत समीक्षा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। उहाँको समीक्षाले कृतिको विषयवस्तु, भावभूमि र साहित्यिक मूल्यलाई यति आकर्षक ढङ्गले उजागर गरेको छ कि यस कृतिप्रति मेरो जिज्ञासा र पढ्ने भोक झन् तीव्र बनेको थियो। समीक्षा पढ्दै जाँदा कृतिलाई स्वयं अध्ययन गरेर त्यसको रसास्वादन गर्ने उत्कट इच्छा जागृत भएको अनुभूति भएको थियो ।
पहिले नै सुनिसकेको पौराणिक कथालाई कवितात्मक शैलीमा पढ्न पाउँदा म असीम आनन्दमा विभोर भएँ ।
हाम्रै ऐतिहासिक एवं भौगोलिक सेरोफेरोमा आधारित यस महाकाव्यमा कवि आमोदीले अत्यन्त उच्च कल्पनाशीलता र प्रखर कवित्वशक्तिको प्रदर्शन गर्नुभएको छ । उहाँको विस्तृत र प्रवहमान काव्यिक छटाले गर्दा यो महाकाव्य हरेक वर्गका पाठकका लागि मनमोहक र सन्तोषप्रद बन्न सफल भएको छ ।
महाकाव्यको कथानक र पौराणिक पृष्ठभूमि
यो महाकाव्य महाभारतको सुरुवातमा आउने 'मत्स्यगन्धा' को लोकप्रसिद्ध कथामा आधारित छ । मत्स्यगन्धाको जन्म र उत्पत्तिका सन्दर्भमा प्राचीन कालदेखि नै विभिन्न रोचक आख्यानहरू प्रचलित छन् । त्यस्तै एउटा प्रख्यात कथन अनुसार:
प्राचीन समयमा सुधन्वा नामक राजा शिकार खेल्न वनविहारमा गएका बेला दरबारमा उनकी रानी रजस्वला भइन् । गर्भाधानको उपयुक्त समय भएकाले रानीले राजाकहाँ एउटा पक्षीमार्फत पत्र पठाइन् । राजाले पत्र पाए पनि धेरै टाढा भएकाले उनले आफ्नो वीर्य एउटा पातको टपरी (खोची) मा सुरक्षित राखी सोही पक्षीमार्फत दरबारतर्फ पठाए । दुर्भाग्यवश, बाटोमा उक्त पक्षीलाई अर्को पक्षीले आक्रमण गर्दा त्यो वीर्य नदीमा खस्यो र एउटी विशाल माछीले निलिन् ।
फलस्वरूप, त्यो माछी गर्भवती भई र केही समयपछि एक माझीको जालमा परी । माझीले माछीलाई राजाको दरबारमा पुर्याएर पेट चिर्दा त्यसबाट दुईवटा मानव शिशु—एक छोरा र एक छोरी निस्किए । छोरालाई राजाले आफैंसँग राखे भने छोरीलाई 'तिमीले नै पाल्नू' भनी माझीलाई सुम्पिदिए ।
ती बालिकाको शरीरबाट माछाको जस्तो गन्ध आउने भएकाले उनको नाम 'मत्स्यगन्धा' राखियो । समय बित्दै गयो र उनी बैंसालु सुन्दरी भइन् । उनी आफ्ना पितालाई नदीमा डुङ्गा तार्ने काममा सघाउने गर्थिन् ।
एक दिन पराशर ऋषि नदी तर्ने क्रममा मत्स्यगन्धाको डुङ्गामा सवार भए । मत्स्यगन्धाको अनुपम शारीरिक सौन्दर्य र यौवन देखेपछि ऋषि मोहित भए र उनीसँग यौनप्रस्ताव राखे । सुरुमा मत्स्यगन्धाले असहमति जनाउँदै भनिन्— "म एक त माझीकी छोरी, अर्को मेरो शरीरबाट दुर्गन्ध आउँछ र म आफ्नो कौमार्य पनि गुमाउन चाहन्न ।"
ऋषि पराशरले उनको संशय मेटाउँदै वरदान दिए— "यसमा चिन्ता लिनुपर्दैन । म तिम्रो शरीरको माछाको गन्ध सदाका लागि हटाइदिन्छु र मेरो संसर्गबाट तिम्रो कौमार्य पनि नष्ट हुने छैन ।" तत्पश्चात् ऋषिले आफ्नो तपोबलले नदीको बीचमै बाक्लो कुहिरोको सृजना गरी उनीसँग समागम गरे । ऋषिको वरदानले मत्स्यगन्धाको दुर्गन्ध हराएर कस्तूरीको जस्तो सुगन्ध आउन थाल्यो र उनी 'सत्यवती' का रूपमा चिनिइन् । सोही संसर्गबाट पछि सत्यवतीले एक प्रतापी पुत्रलाई जन्म दिइन्, जो पछि गएर वेदव्यास (व्यास ऋषि) का नामले प्रख्यात भए ।
नेपाली माटो र भूगोलसँगको जीवन्त सम्बन्ध
यो पौराणिक एवं अलौकिक घटना नेपालको तनहुँ जिल्लाको मध्यभागमा अवस्थित मादी र सेती नदीको पवित्र सङ्गमस्थल दमौलीमा भएको मानिन्छ । यस ऐतिहासिक तथ्यलाई पुष्टि गर्ने अनेकौं आधारहरू आज पनि जीवन्त छन्:
दमौलीमा ऐतिहासिक 'पराशर गुफा' अवस्थित छ ।
यसै क्षेत्रलाई केन्द्र मानेर स्थानीय तहको नाम 'व्यास नगरपालिका' राखिएको छ ।
दमौलीमा हाल व्यास ऋषिको १०८ फीट अग्लो भव्य मूर्ति निर्माण भइरहेको छ ।
त्यहाँ सत्यवतीको स्मृतिमा 'सत्यवती माध्यमिक विद्यालय' समेत सञ्चालित छ ।
निष्कर्ष
यसरी हाम्रो आफ्नै माटो, सभ्यता र गौरवसँग जोडिएको पौराणिक मिथकलाई आधार बनाएर वरिष्ठ साहित्यकार एवं गजल गुरु केशवराज आमोदीले "मत्स्यगन्धा" महाकाव्यको सिर्जना गर्नुभएको हो । यो कृतिले नेपाली पौराणिक काव्यपरम्परालाई समृद्ध मात्र बनाएको छैन, बल्कि हाम्रा ऐतिहासिक तीर्थस्थलहरूको सांस्कृतिक महत्वलाई पनि कलात्मक ढंगले उजागर गरेको छ । उत्कृष्ट शब्दशिल्प र मनमोहक प्रवाहात्मकताले भरिएको यो महाकाव्य नेपाली साहित्यप्रेमीहरूका लागि संग्रहणीय र सर्वथा पठनीय कृति बनेको छ । अस्तु
कवि: केशवराज आमोदी
कृति: मत्स्यगन्धा महाकाव्य (१६ औं कृति)
प्रकाशन वर्ष: २०८१
इच्छाकामना चितवन ।
समकालीन साहित्य