वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुरले लेखनको सुरूवात कहिले र कसरी गर्नुभयो? कुनै स्मरणीय घटना पनि थियो कि?
उदय थुलुङः स्कुले जीवनदेखि मैले लेख्न सिकेँ अथवा सुरू गरेँ। अपरिपक्व साहित्य-सिर्जनात्मक प्रयास थियो त्यो। साहित्यका पुस्तकहरू मेरा पिताजीले पढ्थे। मनलाई अल्मल्याउने र मनोरञ्जनका प्रसस्त साधनहरू नहुँदा यी पुस्तकहरूलाई जानी नजानी दोहोऱ्याई तेहऱ्याई पढ्ने अवसर खुबै पाइयो। प्रकाश 'कोविद्'का भाषा र कल्पनाशीलताले पनि धेरै असर पाऱ्यो । तरूण उमेरका मनोभावनालाई आफैले मात्रै बुझ्न सकिने कविता बनाइयो। यहीक्रम दशौँ श्रेणीमा पुग्दा लेख्ने कला अलिकति निख्खारिन गयो । यो थियो अस्सीको उत्तरार्द्धको अन्तिम बेला । त्यसपछि कविता र छुटपुट् कथा लेखनतर्फ अग्रसर भइयो ।
जीवनमा भुल्नै नसकिने एउटा रोचक घटना नै भनौँ यसलाई- म आठौँ श्रेणीको विध्यार्थी थिएँ । घरदेखि ६ किलोमिटर टाडो जङ्गलको बाटो हिँडेर गएर स्कुल पुगिन्थ्यो । एकदिन स्कुलमा साहित्य अकादमी पुरस्कार पाएका पाँचजना लेखकहरू आउँदैछन् र ठूलो कार्यक्रम हुँदैछ भन्ने हल्ला सुनेँ । मेरो मनमा जिज्ञासा बढ्यो साहित्य अकादमी पुरस्कार पाउने लेखकहरू कस्ता हुन्छन् होला भन्ने मेरो बाल मनमा खुल्दुली भयो । मैले सो कार्यक्रम हेर्ने नै अठोट गरेँ । कार्यक्रम भयो तर कार्यक्रम साँझदेखि सुरू भयो । सधैँ ठीक समयमा घर पुग्ने मान्छे, मैले त्यो दिन समयलाई बिर्सिपठाएँ । बढो भव्यताको साथ अकादमी पुरस्कार प्रापक इन्द्रबहादुर राई, ओकियामा ग्वाइन्, असीत राई, एम. एम. गुरूङ र शिवकुमार राईलाई स्कुलले स्वागत गऱ्यो । पेट्रोमेक्सको उज्यालोमा उज्यालिएको अघिल्तिर भूईँमा हाफप्यान्ट लाएर पलेँटी कसेर बसेको मैले रातको दशबजे कार्यक्रम सकिँदा यी विद्वान साहित्यकारका दिव्य वक्तव्य; कथा-कविता-निबन्ध प्रतियोगितामा विजय बनेका प्रतियोगीका विजयी प्रसन्न मुद्रा-मोहदेखि आफुलाई झसङ्ग ब्युँझाएँ । कार्यक्रम सकियो । स्कुलको आगनमा गाउँ जाने साथीहरू कोही नदेख्दा थाहा भयो, घर टाडो भएकोले कार्यक्रममा कोही बसेनन् रहेछ । मनभरि कार्यक्रमको धङधङी लिएर घर पुगेँ । घरमा आमा-पापा आत्तिनुसम्म आत्तिएछन् । म तल्लो बाटो हिँडेर घर पुगेँ, पापा माथिल्लो बाटो हिँडेर स्कुल पुगेर फेरि तल्लोबाटै फर्केछन् । सुतिसकेको मलाई उठाएर पापाले पाँच बेत हानेपछि रिस झारे। अघिको साहित्यमय आनन्द पाँच बेतमै कता पुग्यो कता । मैले रूँदै घटनाको जानकारी दिएँ । अहिले सम्झिन्छु, पापाले त्यो दिन रिसको झोँक मै पनि आफ्नो छोरोको रूचीलाई थाह पाएर पनि थाहा नपाएको अभिनय गरे होला । कविता, कथा र सर्जकप्रति देखिएको आकर्षण वास्तवमा मेरो साहित्यप्रतिको रूचिको सानो सङ्केत थिएछ भन्ने मलाई त्यो स्कुले बाल- जीवनको घटना सम्झिँदा, बोध भइरहन्छ । वास्तवमा स्कुले जीवनदेखि नै मेरो लेखनले यसरी अँकुर तयार गरेको हो भन्ने लाग्छ ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः लेखकीय जीवनका केही संस्मरण भन्नुपर्दा के भन्नु हुन्छ ?
उदय थुलुङः लेखकीय जीवनका धेरैवटा राम्रा-नराम्रा संस्मरणहरू हुँदारहेछन् । राम्रा र स्मरणीयमध्ये-
(क) कलेज पढ्दा साथीहरूसित मिलेर 'युवा साहित्य मञ्च' गठन गऱ्यौँ । हामी सबै सिकारू लेखकहरू थियौँ । सङ्गती र 'मञ्च'को संसर्गले लेखन-अध्ययनमा निख्खार ल्याउन ठूलो सहयोग पुग्दोरहेछ भन्ने मैले बुझेँ । आज तीन भाग ती साथीहरू भारतेली नेपाली साहित्यमा परिचित नामहरू भएका छन् । एक भागले आफ्नो सर्जक गुणलाई दबाएर राखे । 'युवा साहित्य मञ्च' को सचिव विमल छेत्री हामी सबैको मनमा बसेको व्यक्ति हुन् । हामी उनलाई यो उमेरमा आइपुग्दा पनि सम्झना गरिबस्छौँ। उनी यति चाँडै भगवानको प्यारो नभएको भए अहिले एक प्रखर साहित्यकार र ठूला राजनैतिक व्यक्ति वा नेता बन्थे ।
(ख) साहित्य अकादमी पुरस्कार थाप्न दिल्ली गइयो । सुन्दर र भव्य होटलमा हामीलाई राखिएको थियो । बिहान चिया-नास्ताको समयमा चौबीस भाषाका पुरस्कार प्रापकहरू होटलको डाइनिङ रूममा भेला भयौँ । धेरै अघिदेखि खुबै मनपराएर पढिँदै गरिएका कवि चन्द्रकान्त देवतालेज्यू पनि चौबीस जनामध्ये एक थिए । परिचय हुनसाथ उनले मलाई ग्वाम्ल्वाङ्ग अङ्गालो हाले र भने, "ओहो थुलुङजी ! आप से मिलकर बहुत खुश हुँ । मैं लास्ट इयर काठमाण्डु गया था...।" त्यसपछि उनले निक्कै बेर नोस्टाल्जिक भएर नेपाल यात्राका कुराहरू सुनाइरहे । उनी बिसाएपछि सुस्तरी भने मैले, "सर, साहित्य अकादमी पुरस्कार नेपाल के साहित्यकारों को भी दिया जाता है ?" मुस्कुराएँ म । उनी झस्किए । मैले नम्रतासित कुरा बढाएँ, "मै दार्जीलिङ, पश्चिम बङ्गाल राज्य से हुँ । सुगौली सन्धी के बाद भारत मे हुँ । नेपाली भाषी गोर्खा हुँ । नेपाली साहित्य का स्तर कई भारतीय भाषा साहित्य का स्तर से उपर है ।" र फेरि मुस्कुराएँ ।उमेर धेरै पुगेका, चन्द्रकान्त देवतालेज्यूले मेरो कुरालाई सहर्ष स्वीकारे । समर्थन गरे । रमाए । मेरो कुरा बुझे र विषयसित अपडेट भएकोमा आभार व्यक्त गर्दै मलाई अङ्गाले । यत्तिसम्म गरे कि त्यहाँ भएका कति साहित्यकारसित आफै अगाडि बढेर मेरो परिचय राखे । त्यहाँ रहँदा केही पत्रकारहरूलाई समेत विनम्रतापूर्वक उनीहरूका अनभीज्ञतामा यही कुरा राख्नु परेको थियो । हुन त यस्ता अस्वाभाविक क्षणहरूसित भारतका अन्य ठाँउहरूतिर जाँदा पनि जम्काभेट नभएको होइन । अरू साहित्यकारले पनि यस्ता अस्वाभाविक अनुभूतिहरू सेयर नगरेका होइनन् । मलाई लाग्छ हामीले हाम्रो परिचय यत्रो विशाल भारत देशको भीडभाड जनसंख्या र होहल्ला बीच कराएर मात्रै होइन मधुरो तर रङ्गीन आवाजले पनि सुनाउनु पर्ने आवश्यकता रहेछ । हाम्रो परिचयको एउटै पाटोलाई मात्रै अगाडि नराखेर अरू रङ्गीन पाटाहरूलाई पनि उत्तिकै महत्व दिँदै देशको मझेरीमा सबैले देख्ने गरी फैलाउनु पर्ने समयको माग रहेछ । मेरो लेखकीय जीवनमा मैले यस्ता अनुभवहरू पाँए र समय समयमा अरूसित यो अनुभव सेयर पनि गर्छु।
वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुर किन लेख्नु हुन्छ ?
उदय थुलुङः सुरूमा त लहडले लेखियो । उमेरले अलिकति बुज्रुक हुँदै गएपछि साहित्यिक उत्तरदायित्वबोध आफैआफ हुँदोरहेछ । जीवन र जगतलाई बुझ्दै गएपछि यी कुराहरूले अनुभूत हुन दिइरहेका सङ्गती-विसङ्गती, दु:ख-सुखले अझ धेर संवेदनशील बनाउँदोरहेछ । व्यक्तिको असन्तुलित नियती र समाज व्यवस्थाको कुरूप विम्ब देख्दा यो लेखन मन साह्रै सक्रिय भइदिन्छ । म यी कुराहरूलाई लेखन मार्फत् प्रकाशमा ल्याएर गुण-दोषको आलोचनासँगै समीक्षा गर्छु । पाठकलाई पनि सहभागी बनाउँछु र लेखक-पाठकको समयले उभेको मोडमा उभेर समाजपट्टि फर्केर हेर्न लाउँछु । लेखन-सन्देश मार्फत मेरो सिर्जनाले समाजकै हित गरोस् भन्ने उद्देश्य राख्छु ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुरको सम्पूर्ण लेखनको विषयमा संक्षेपमा भन्नुपर्दा के भन्नुहुन्छ ?
उदय थुलुङः मेरो लेखनको खासै विधा कविता र कथा नै हो । मेरो प्रथम प्रकाशित कविता 'यो जीवन' सरस्वती पत्रिकामा सन् १९८३ सालमा र प्रथम कथा 'साँध छुट्टिएको जिन्दगी' सुस्केरा पत्रिकामा सन् १९८६ मा प्रकाशित भएको हो । मेरो प्रथम कविता सङ्ग्रह 'दुख्दो यहाँ जिन्दगी नै छ' – १९९२ मा प्रकाशित भएपछि थप तीनवटा कविता सङ्ग्रह, चारवटा कथा सङ्ग्रह प्रकाशित गरेँ । साना-छोटा कवितामा प्रयोग स्वरूप एकशब्द, दुईशब्द, तीन शब्द, चार शब्दहरूका शीर्षकहीन चार हरफे 'बिम्ब कविता' नाम गरेर किताब निकालेँ । यसका धेरै अनुयायीहरू अझसम्म छन् । गजल लेख्थेँ, यसैले 'सुनसान रेस्तुँरा' भनेर गजल सङ्ग्रह प्रकाशित गरेँ । उडिया कवि डा. फनि महान्तीको कविता सङ्ग्रह 'प्रियतमा' लाई अनुवाद गरी प्रकाशित गरेँ । हालमा पाठ्य पुस्तकतिर छापिएका बाल रचनालाई लिएर बाल साहित्य पुस्तक डिटिपिमा छ ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुरले पढ्नुभएको कुनै उल्लेखयोग्य पुस्तकको विषयमा केही भन्नुहोला ।
उदय थुलुङः मन परेर पढेका धेरै राम्रा राम्रा पुस्तकहरू छन् । एक समय साहित्यकार विन्ध्या सुब्बाको 'अथाह' उपन्यास पढेर साह्रै विह्वल भएको छु । त्यो पुस्तक साह्रै उल्लेखयोग्य थियो र साहित्य अकादमी पुरस्कारले सम्मानित पनि भयो। 'सिजोफ्रेनिया' ले ग्रस्त पात्रा प्रीतिको मूल कथा भएको उपन्यास भए तापनि मानवनियोजित विविध घटनाहरूले ग्रस्त पारेका अरूका पनि उस्तै सिजोफ्रेनिक अवस्थाहरू उपन्यासभरि छन् । यस्ता पात्र-पात्राहरूका अन्तर व्यथाले निर्मित कथानक बोकेको उपन्यास 'अथाह' मलाई खुब मन परेको उपन्यास हो ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुरको दृष्टिमा जीवन के हो ?
उदय थुलुङः जीवन सरल-जटिल परिस्थितिहरूकै सञ्जाल हो । परिस्थितिहरूका विविध परीक्षणमा आफू खरो उत्रिन सके त्यो अनुभूति जीवन हो ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः अहिले बाँचेको जीवनसित हजुर सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?
उदय थुलुङः साह्रै सन्तुष्ट छु। पुरानो जमाना र एआईको जमाना भेट्नु नै मेरो जीवनको सौभाग्य हो । दुवै जमानाका भौतिक संसाधनहरूसित मेरो जीवनले अभ्यस्त हुने अवसर पायो । अहिलेको मानव समाज पनि उत्तिकै उन्नत विचारशील छ। अर्को चोटि मानव जीवन पाइएन भने पनि यसै चोटिको मेरो जीवनसितै म सन्तुष्टि लिन्छु ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः हजुरको दिन चर्या कस्तो छ ? लेखकको लागि दिनचर्या र चरित्रको के स्थान छ ?
उदय थुलुङः मेरो दिन चर्या साधारण किसिमको छ । बिहान एक घण्टा पढ्छु वा लेख्छु । एक लगनी शिक्षकको काम छ । साँझ म एक-दुई घण्टा पढ्छु वा लेख्छु । समाजका काम कुरातिर पनि समय दिन्छु । लेखकले दिनचर्याप्रति धेरै ख्याल गर्नुपर्छ । काम फारो गर्ने वा टार्दै लाने प्रवृत्तिले लेखकको सिर्जना समयसित अघि बढ्न सक्दैन । लेखकलाई समाजले एक आदर्श मान्छे ठानेरै उसको विचार र दर्शनलाई पछ्याउने प्रयास गर्छ । आफ्नो विचार र दर्शन विपरीत कमजोर चरित्र लेखकसित भयो भने त्यो धिक्कारपूर्ण हुन्छ ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः अहिले मोबाइल र तकनीकको युगमा पुस्तक पढ्ने संस्कृति नै मासिँदै गएको जस्तो छ । यसबारे हजुर के सोच्नु हुन्छ ?
उदय थुलुङः एउटा प्रविधिको आदतले अर्को प्रविधिको आदतलाई आक्रमण गरिरहेको अवस्था हो यो । तीनसय रूपियाँ रिचार्जमा हर-सेकेण्ड संसारका कुनाकुनासित सम्पर्कित हुने अवसर छ एकापट्टि; अर्कोपट्टि सीमित पात्र-पात्रा र सीमित घटनाहरूसित शब्दहरूले भनिरहेको अर्थ-निर्देशमा भुलिनु पर्ने वाध्यता । आजको मान्छेको एक थोकबाट अनेक थोकको फेसिलिटि खोज्ने प्रवृत्ति भएकै कारण मोबाइल मोहलाई देखाएर पुस्तक पढ्ने संस्कृतिमा ह्रास आएको हो । तर मोबाइललाई मात्र दोष दिएर हुन्न । मान्छेको पुस्तक पढ्ने रूचिलाई यथावत राख्नु उसको चेतनाको कुरा हो । यसो भए कुनै समस्या देखिन्न । मलाई लाग्छ, पुस्तकको माग अझै पनि छ । पुस्तक मात्रै यस्तो चिज हो जो तथ्यहरूसितै कहिल्यै डिलिट भएर जाँदैन । समाज, देश, काल, इतिहासलाई खोजेर पाइने स्थायी ठेगाना त पुस्तक नै हो ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः आउने पीढिले हजुरलाई कसरी याद राखोस भन्ने चाहनु हुन्छ?
उदय थुलुङः मेरा सिर्जनाहरू मेटिएर नजाउन् । यी सिर्जनाहरू मार्फत् आउने पीढिले मलाई याद राखुन् भन्छु ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः पुस्तक संस्कृतिबाट डिजिटलको चकाचौँध तर्फ लम्किरहेको समाजमा एकजना लेखकको रूपमा आफैलाई कहाँ उभिएको पाउनु हुन्छ ?
उदय थुलुङः लेख्न सुरू गर्दा डिजिटल समयबारे कल्पनासमेत गरिएको थिएन । आजको तडकालो यथार्थ भनेको डिजिटल समय हो । स्वीकारिएन भने सर्भाइब गर्न सकिन्न । लेखकको काम सिर्जना गर्नु हो; यसलाई पुस्तक संस्कृति र डिजिटल युगले बराबर महत्व दिएको होस्। यही कुरा सोंच्छु र म अलमल्ल परिहालेको छुइनँ ।
वैद्यनाथ उपाध्यायः नयाँ लेखकलाई के सुझाउ दिन चाहनुहुन्छ ?
उदय थुलुङः नयाँ लेखकहरू भविष्यमा भारतेली नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय-विश्व स्तरमा लैजान सक्ने ऊर्जावान् प्रतिभाहरू हुन् । अध्ययन र लेखनमा धेरै ध्यान दिउन् । मूल्याङ्कन पर्खि नबसून् । समयले प्रत्येक सिर्जनाको मूल्याङ्कन गर्छ, एकदिन। यति मनमा राखून् ।
समकालीन साहित्य