हुन त झोला सम्वन्धमा म सानो हुँदाको व्यवहार र मेरो सानी छोरीको ब्यवहार मिल्छ । मेरो बा बाग्लुङ्ग सदरमुकाम पुगेर वा अन्यत्र गएर फर्केपछि पिडीको थाममा झुण्डाइएको झोला कतिवेला मौका मिलाएर छामौं जस्तो लाग्थ्यो मलाई । त्यस्तै मेरो छोरीलाई हुँदो रहेछ । म काठामाण्डौ गएर वा जागिरबाट घरमा पुग्दा सानी छारीले उनी कलेज पढ्न जाने अवधिसम्म पनि मेरो झोला नहेरी छाडदिनथिन् । कहिले झोलामा खानेकुरा हुन्छ, कहिले हुदैन । केही नयाँकुरा हुन्छ, केही पुरानै तर एक पटक हेरेर त्यसमा भएका सवैकुरा एक एक केलाएकी हुन्थिन् । कहिले म नजिकै भएको अवस्थामा, हेरकी छैनन् होला भन्ने मान्दा मान्दै पनि हेरी सकेकी र सानासाना कुराको याद गरी सकेकी हुन्थिन् । झोलामा ल्याएको केही कुरा दिन खोज्दा त्यस कुराको बारेमा छोरीले थाह पाइसकेको कुराले म जिल्ल पर्थे ।
भोट जान बैशाख १२ गते विहानै दुनैबाट निस्केका थियौ, स्रोतव्यक्ति शेरबहादुर र म । पछाडि बोकेको त्यही कालो झोला अटेस मटेस थियो । विहान सेवेरै उठेर दुईघण्टा जति यात्रा गरे पछि , धारापनी भन्ने ठाउँबाट केही अगाडी पुगेका थियौं । एकजना सहताराको परिचित व्यक्ति विपरित दिशाबाट आउदै रहेछन् । मेरो झोला खुलेको देखेछन् र भने "झोलाको च्यान खुला छ" । म आत्तिदै हेर्छु त झोलाको आधिभाग च्यान खुलेको छ । म झसङ्ग भए कसरी यस्तो भयो । पन्ध्र स्रोह्र दिनको लागि खाजा, फेर्नकोलागि सामान्य एक जोर कपडा, औषधी र सियो धागो समेतका धेरै सामान अटाएको थिएँ त्यो झोलामा । केही समान खस्यो कि भन्ने डर लाग्यो तर फर्कने कुरा भएन । सवै सामान फोसलेर झोलामा के के छ र के के खस्यो भनेर केलाउने कुरा पनि भएन । झोला टनाटन थियो । आँखाले भ्याउने जति पछाडितर्फको बाटो नियालें अनि झोलाको च्यान लगाए । १५/ १६ दिनको लागि राखेको कुनै सामान खसेको भए के गर्ने होला भन्ने डर पनि लाग्यो । १६ दिनको पैदल यात्र पछि फोक्सुण्डो तालकोबाटो फर्केर दुनै पुग्दासम्म धन्नै केही हराएर खाँचो भएन ।
जागिरको तीन चार बर्ष मात्र भएको थियो । एक दिन केशरमहल शिक्षा मन्त्रालयको कर्मचारी प्रशासन शाखामा पुगेको थिएँ । म गणेशले जस्तो केन्द्र र मन्त्रालयका मन्त्री र माथिल्लो तहको कर्मचारी नेतृत्वको वरिपरि घुम्नभन्दा कार्तिकेय (दाजु)ले जस्तो पृथ्वको चक्कर लागाउन चाहने मान्छे । मलाई शिक्षा मन्त्रालयका कर्मचारीले खासै चिन्दैनथे । शिक्षा मन्त्रालको कर्मचारी प्रशासनमा कुनै शाखा अधिकृतको सरुवाको कुरा चल्दै रहेछ । त्यसै क्रममा कर्मचारी प्रशासनको उपसचिवले त्यसलाई झोला बोकाए अर्को जिल्ला पठाए बल्ल खान्थ्यो भनेको स्पस्ट सुने । कुरा के रहेछ भने कुरामा उल्लेख भएका व्यक्ति कुनै जिल्ला शिक्षा कार्यालयमा शिक्षा प्रसाशन, निरीक्षण समुहका शाखा अधिकृत रहेछन् । उनले पाएकपर्ने जिल्लाको शाखा अधिकृतमा सरुवा खोजेका रहेछन् । त्यसको लागि विभिन्न ठाउँबाट भनसुन पनि गर्न लागाएका रहेछन् । शिक्षा मन्त्रालयमा शाखा अधिकृत दिएको अझै नजिकमा खोज्दछ भन्ने परेको रहेछ । झोला बोकाउने भनेको जागिरबाट बिदा गर्ने भनिएको हैन रहेछ । शाखा अधिकृतबाट विद्यालय निरीक्षकमा सरुवा गरेमा उनलाई स्वाद खान्छ वा दुःख पाउछ भनेर व्यङ्ग गरेका रहेछन् । झोला बोकाउने भनेको उनलाई विद्यालय निरीक्षकमा सरुवा गर्ने भनेको रहेछ । आँफु सधै झोला बोकेर विद्यालय पुग्ने, त्यसरी धेरै विद्यालयमा पुग्दा आँफुले राम्रै गरेको छु भन्ने लाग्थ्यो । एक विद्यालयमा सिकेका कुरा अर्को विद्यालयमा पुर्याउने, शिक्षकहरुसंग छलफल गर्ने, समुदायका व्यक्तिहरुसंग अन्तरक्रिया गर्ने, समुदायलाई विद्यालय उमेरका सवै वालवालिका विद्यालयमा भर्ना गर्न र विद्यालयमा सहयोग गर्न अनुरोध गर्ने, त्यसैमा आफुलाई गौरव गर्ने गर्थे । विकटमा रहेका विद्यायमा समेत पुगेर कक्षा अवलोकन गर्ने र शिक्षकहरुसँग शिक्षण सिकाइमा सुधारको लागि अन्तरक्रिया गर्दा, गर्नै पर्ने काम गरेको छु भन्ने ठान्थे ।
मैले आदर्श ठानेको, अनुभव आर्जनगर्न पाइने, आर्जन गरेको अनुभव बाँड्न पाइने, गाउँगाउँ र समाजमा घुम्दा समाजबाट धेरै कुरा सिक्न पाइने, समाजको संस्कृति, रहन सहन, कला, समाजका भोगाइहरु, सामाजिक समस्या,जानकारी हुने भन्ने ठानेको पदलाई शिक्षा मन्त्रालयमा झेले भनिदो रहेछ । त्यो पद त दण्डित गरेर पठाउने पो रहेछ । झोलामा विहान वेलुकीलाई आवश्यक सामग्री बोकेर हिड्नेलाई अंग्रेजीमा व्यागप्याकर (bag packers) भनिदो रहेछ । नेपालीमा झेले जागिर पनि भनिदो रहेछ । शब्दको अर्थ जस्तो भए पनि,कसैले नकारत्मक रुपमा लिएपनि, म भने यस्तो जागिरलाई कार्यालयको टेवलमा बसेर गर्ने तथा टिप्पणी उठाउने, निर्णयको लागि पेश गर्ने,फाइल सार्ने, दिनभर एकै ठाउँमा बस्ने जागिर भन्दा धेरै उत्तम ठान्दथे र ठान्दछु । विद्यालय निरीक्षक हुँदा मलाई झोला बोक्नु र विद्यालय विद्यालयमा पुग्नु अनिवार्य थियो । शाखा अधिकृतमा सरुवा गर्नको लागि म कहिल्यै पनि शिक्षा मन्त्रालयमा गइन । दुई बर्षको लागि क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालय मध्यमाञ्चल काठमाण्डौमा शाखा अधिकृतको जागिर खाँदा अनुभव गरें, एकै ठाउँमा बसेर गर्ने शाखा अधिकृत भन्दा विद्यालय निरीक्षक धेरै उत्तम रहेछ । मेरो झोले जागिर राजनीतिक दलको नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न नसक्ने नेतृत्वले जस्तो सुकै निर्देशन दिएपनि, धारणा राखेपनि चुपचाप समर्थन गर्ने कार्यकर्तालाई बुझिने गरेको झेलसँग भने मेरो प्रसङ्ग मेल खादैन । बरु एकजना शिक्षकले म शिक्षण सिकाइको लागि आवश्यक सामग्री झोलामा बोकेर हिड्छु, त्यसैले म झोले शिक्षक भन्ने धारणासँग भने मिल्दछ ।
विभागीय प्रमुख, माथिल्लो पदका कर्मचारी, कार्यालय प्रमुख मात्र होइन तल्लो तहका कर्मचारीहरुले पनि सामान्य फाइल ब्याग समेत कार्यालय सहयोगी, मातहतको कर्मचारी र सेवाग्राहीलाई बोकाएर हिडेको देखेको छु । त्यसो गर्दा आफुलाई ठुलो व्यक्ति भएको महसुस गरेको पनि देखेकै कुरा हो । कहिले काँही दुईवटा झोला भएको कारणले साथी सरह एक छिनलाई सहयोगको लागि झोला बोक्न दिइए होला तर झोला बोकाउन पाएकोमा मख्ख परिएन । प्रस्ट भन्दा म आफुले कार्यालय प्रमुखको भुमिकामा रहँदा समेत गौरवका साथ आफ्नो झोला आफै बोक्ने गरेको छु ।
डोल्पाको जिल्ला शिक्षा अधिकारी हुँदा एक पटक आजको शिक्षा पत्रिकाका सम्पादक सुदर्शन सिग्देलले फोनबाट सोध्दै हुनु हुन्थ्यो, जागिर कसरी चल्दै छ ? मेरो जबाफ थियो म बूढो विद्यालय निरीक्षक, मैले झोला छाडेको छैन र मलाई झेले जिल्ला शिक्षा अधिकारी भने पनि हुन्छ ।
शिक्षा मन्त्रालय देखि, प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालय र स्थानीय तहको शिक्षा शाखा हुँदै स्रोत केन्द्रसम्मको मुख्य काम विद्यालय, विश्व विद्यालय तथा शैक्षिक सस्थाहरुलाई परेका समस्या समाधानमा सहयोग पुर्याउने, गुणस्तरीय शिक्षा दिन उत्प्रेरित गर्ने हो । त्यसको लागि अनुगमन, निरीक्षण र शिक्षकलाई सम्वन्धित स्थानमा नै पेशागत सहयोगको सबै भन्दा महत्वपूर्ण कुरा हुन् । मेरो विचारमा जहिलेसम्म अनुगमन र पेशागत सहयोगलाई प्रभावकारी पार्न सकिदैन त्यतिवेलासम्म शिक्षामा सुधार सम्भव पनि छैन । जहिलेदेखि शिक्षा मन्त्रालय विद्यालयको शिक्षा सुधारमा लाग्ने छ , त्यतिबेला फिल्डमा खटेर काम गर्ने विद्यालय निरीक्षकहरुलाई सम्मान गर्ने छ । पेशागत सहयोग गर्न सक्ने, इमान्दार तथा राम्रा मान्छेहरुलाई विद्यालयमा पुग्नको लागि उत्प्रेरित गर्ने छ । इमान्दार विद्यालय निरीक्षकहरु पुरस्कृत हुने छन्, विदेश जानेमा पहिलो प्राथमिकता विद्यालय निरीक्षकले पाउने छन् । विद्यालयको बास्तविक समस्या बुझेका र समाधानको उपाए समेत संगालेका विद्यालय निरीक्षकहरुको कुरा सुन्ने छ र नीति निर्माणमा सहभागी गराउने छन् । त्यसैले मेरो झोला प्रति मेरो अगाद सम्मान छ । एक डायरी, टर्च, तौलिया, एक जोर फेर्ने कपडा हुने मेरो झोलामा अहिले एक ल्यपटप पनि हुने गरेको छ र इन्टरनेटकोलागि एक राउटर डिभाइस पनि थपिएको छ । जय होस् म भन्दा परिचित मेरो कालो झोला ।
हाल चितवन
समकालीन साहित्य