पहाडको काखमा बसेको एउटा सानो गाउँ । बिहानको घामले हिमालका टाकुरा सुनौलो बनाउँथ्यो । मन्दिरको घण्टी, गाईका घाँटीमा झुन्डिएका घण्टीको आवाज, खोलाको सुसेली र चराहरूको चिरबिरले गाउँलाई जीवन्त बनाउँथ्यो । गाउँमा धर्मप्रतिको श्रद्धा गहिरो थियो । बिहान देवताको पूजा नगरी खेततिर नजाने, चाडपर्वमा सबै मिलेर मन्दिर जाने, वृद्धहरूको आशीर्वाद लिने संस्कार पुस्तौँदेखि चल्दै आएको थियो ।
त्यही गाउँमा जन्मिएकी थिइन् अनिता ।
उनका बुबा विद्यालयका शिक्षक थिए । आमा गहिरो धार्मिक आस्था राख्ने गृहिणी । घरमा बिहान–साँझ दीप बालिन्थ्यो, भगवद्गीता र रामायणका श्लोक सुनिन्थे । बुबाले भने सधैँ एउटा कुरा दोहोर्याउँथे—
"धर्मले प्रश्न गर्न रोक्दैन, छोरी । धर्मले सत्य खोज्न सिकाउँछ ।"
अनिताले त्यो वाक्य सानैदेखि मनमा राखेकी थिइन् ।
एकदिन गाउँमा ठूलो हल्ला चल्यो ।
"आज साँझ धामी आउँदैछन् । देवी अवतरण हुन्छ रे !"
साँझ पर्नासाथ गाउँका मानिसहरू एउटा ठूलो चौतारोमा भेला भए । धूपको मुस्लो उठिरहेको थियो । ढ्याङ्ग्रोको ताल तीव्र बन्दै गइरहेको थियो । केही मानिस श्रद्धाले हात जोडिरहेका थिए । केही डरले टाढा उभिएका थिए ।
सानो अनिता आमाको हात समातेर सबै दृश्य हेर्दै थिइन् ।
धामीले काँप्दै ठूलो स्वरमा भने,
"देवी आइसकिन् ! जसको समस्या छ, अगाडि आऊ !"
एकपछि अर्को मानिस आफ्नो दुःख सुनाउन थाले । कसैले रोगको कुरा गरे, कसैले धन हराएको, कसैले परिवारको झगडाको ।
अनिता चुपचाप हेर्दै थिइन् ।
उनलाई एउटा कुरा बारम्बार मनमा आइरहेको थियो—
"यदि साँच्चै देवताको कृपा छ भने यसले मानिसलाई राम्रो काम गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । तर यहाँ सबै किन डराइरहेका छन् ?"
उनी प्रश्न गर्न चाहन्थिन्, तर उमेर सानो थियो ।
केही महिनापछि अर्को घटना भयो ।
अनिताकी आमा लामो समयदेखि घुँडाको पीडाले सताइरहेको थियो । गाउँका केही मानिसले सल्लाह दिए—
"फलानो माताजीकहाँ जानुस् । उहाँले छोएपछि सबै निको हुन्छ ।"
आमाले विश्वास गर्नुभयो ।
घरको बचतबाट केही पैसा निकालियो । पूजा सामग्री किनियो । लामो यात्रा गरेर उनीहरू त्यहाँ पुगे । माताजीले आँखा चिम्लेर मन्त्र पढिन् । केही फूल फुकिन् । केही प्रसाद दिइन् ।
"अब सबै ठीक हुन्छ," उनले भनिन् ।
दिन बिते ।
हप्ता बिते ।
महिना बिते ।
तर आमाको घुँडाको पीडा उस्तै रह्यो ।
अन्ततः जिल्ला अस्पताल गएपछि चिकित्सकले परीक्षण गरे र औषधि तथा व्यायाम गर्न सल्लाह दिए । केही समयपछि आमाको स्वास्थ्य सुधारिन थाल्यो ।
एक साँझ अनिताले बुबालाई सोधिन्,
"यदि औषधिले निको पार्ने रहेछ भने हामी पहिले त्यहाँ किन गयौँ ?"
बुबाले केही क्षण मौन बसेर उत्तर दिए,
"आस्था हुनु गलत होइन । तर आस्थाको नाममा कसैले मानिसको दुःखलाई व्यापार बनायो भने त्यो गलत हो ।"
"त्यसो भए सबै धामी–झाँक्री गलत हुन् ?"
बुबाले टाउको हल्लाए।
"त्यस्तो निष्कर्ष निकाल्न हतार गर्नु हुँदैन । समाजमा धेरै प्रकारका मानिस हुन्छन् । कसैले परम्परा जोगाउँछन्, कसैले मनोवैज्ञानिक सान्त्वना दिन्छन्, कसैले लोकसंस्कृति बचाउँछन् । तर यदि कसैले झूटो दाबी गरेर पैसा असुल्छ, रोग निको पार्ने आधारहीन दाबी गर्छ वा डर देखाएर शोषण गर्छ भने त्यसलाई प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
अनिताले फेरि सोधिन्,
"प्रश्न गर्नु धर्मविरुद्ध हो ?"
बुबा मुस्कुराए ।
"सत्यको खोज धर्मको आत्मा हो ।"
विद्यालयमा विज्ञानको कक्षामा शिक्षकले मानव शरीरबारे पढाइरहेका थिए ।
"रोगका कारण हुन्छन् । त्यसका उपचारका विधि हुन्छन् । विज्ञानले प्रमाण खोज्छ ।"
त्यही दिन संस्कृत शिक्षकले भगवद्गीताको एउटा श्लोक पढाए, जसको भावार्थ थियो—आत्मा न जन्मिन्छ, न मर्छ ।
दुवै कुरा सुनेपछि अनिता झन् सोचमा परिन् ।
"विज्ञानले शरीर बुझाउँछ । धर्मले चेतना र आचरणबारे कुरा गर्छ । के यी दुई सधैँ एकअर्काका विरोधी हुन् ?"
उत्तर उनले अझै भेटिएनन् ।
गाउँमा फेरि अर्को घटना भयो ।
एक परिवारकी महिलालाई अचानक बेहोस भएपछि केही मानिसले भने,
"बोक्सी लागेको हो ।"
अर्काले भने,
"देवी रिसाउनुभएको छ ।"
तर गाउँकै स्वास्थ्यचौकीका स्वास्थ्यकर्मी आए । उनले प्राथमिक उपचार गरे र अस्पताल लैजान आग्रह गरे । पछि थाहा भयो—महिलालाई उच्च ज्वरो र शरीरमा पानीको कमी भएको रहेछ ।
अनिताले त्यो दिन एउटा कुरा स्पष्ट देखिन् । एउटै घटनालाई कसैले अलौकिक कारणले हेर्दोरहेछ, कसैले चिकित्सकीय कारणले ।
तर अन्ततः उपचारले नै उनलाई बचायो ।
समयसँगै अनिता पुस्तकालय जान थालिन् । उनले विज्ञानका पुस्तक पढिन् । उपनिषद् पढिन् । भगवद्गीता पढिन् । नेपालको लोकसंस्कृतिबारे लेखिएका पुस्तक पनि पढिन् ।
उनले कुनै निष्कर्षमा पुग्न हतार गरिनन् ।
उनले आफ्नो डायरीमा एउटा वाक्य लेखिन्—
"विश्वासलाई सम्मान गर्छु । तर विश्वासको नाममा गरिएको प्रत्येक दाबीलाई प्रमाणको कसीमा पनि हेर्नुपर्छ ।"
गाउँका केही मानिसले उनको जिज्ञासालाई राम्रो माने ।
तर केहीले भने,
"धेरै पढेपछि धर्म बिग्रिन्छ ।"
अनिताले विनम्रतापूर्वक उत्तर दिइन्,
"धर्म बिग्रिने होइन, अझ राम्रोसँग बुझ्ने इच्छा हो मेरो ।"
त्यो उत्तरले धेरैलाई चुप बनायो ।
त्यही वर्ष गाउँमा एउटा ठूलो धार्मिक मेला लाग्यो । साँझको आरती अत्यन्त मनमोहक थियो । भक्तजनहरूको अनुशासन, भजनको मधुर स्वर र सेवाभावले अनिताको मन छोयो ।
उनी मनमनै भनिन्,
"यही त धर्मको सुन्दर पक्ष हो—सत्कर्म, अनुशासन, करुणा र सेवा । यदि यही धर्म हो भने यसलाई जोगाउनुपर्छ । तर यसको नाममा हुने ठगीलाई पनि रोक्नुपर्छ ।"
उनको जीवनको पहिलो स्पष्ट संकल्प त्यही दिन जन्मियो । उनी कसैको आस्थामाथि प्रहार गर्न चाहँदिनथिन् । उनी कसैको विश्वास खोस्न चाहँदिनथिन् । तर उनी चाहन्थिन्—कुनै पनि नेपाली झूटो चमत्कार, डर, अन्धविश्वास वा शक्तिको नाममा शोषित नहोस् । उनलाई थाहा थिएन, यही सोचले भविष्यमा उनलाई प्रशंसा पनि दिलाउनेछ, गाली पनि । सम्मान पनि दिलाउनेछ, धम्की पनि ।
तर त्यो भविष्य अझै टाढा थियो ।
अहिले उनी केवल एउटी २२ वर्षीया युवती बन्ने यात्रामा अघि बढिरहेकी थिइन्, जसले आफ्नो मनमा एउटा सानो तर गहिरो दीप बालिसकेकी थिइन्—
"सत्यसँग डराउनु पर्दैन । सत्यले धर्मलाई कमजोर बनाउँदैन; बरु धर्मको वास्तविक उज्यालोलाई अझ प्रखर बनाउँछ ।"
त्यही दीपको उज्यालोसँगै उनको जीवनको अर्को अध्याय सुरु हुन लागेको थियो ।
२: २२ वर्षको विद्रोह
बाइस वर्ष पुगेको दिन अनिताले कुनै उत्सव मनाइनन् । उनको जन्मदिनमा साथीहरूले शुभकामना दिए । परिवारले टीका लगाइदियो । तर उनको मनमा भने एउटा प्रश्नले घर गरिरहेको थियो—
"यदि गलत देखेपछि पनि चुप बसियो भने शिक्षाको अर्थ के रह्यो ?"
त्यस दिन उनले आफ्नो डायरीको पहिलो पानामा लेखिन्—
"धर्ममाथि होइन, धर्मको नाममा हुने ठगीमाथि प्रश्न उठाउनेछु ।"
केही सातापछि सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो भाइरल भयो । एक जना स्वयंघोषित "माताजी" ले हजारौँ मानिसको भीडमा घोषणा गरिरहेकी थिइन्—
"मेरो स्पर्शले पक्षघात निको हुन्छ । क्यान्सर निको हुन्छ । अस्पताल जानुपर्दैन ।"
हजारौँ मानिस ताली बजाइरहेका थिए । कतिपयले आफ्नो गरगहना चढाइरहेका थिए । कसैले लाखौँ रुपैयाँ दान गरेको भिडियो पनि सार्वजनिक भयो । अनिताले त्यो भिडियो धेरै पटक हेरिन् । उनले कुनै निष्कर्ष निकालिनन् ।
पहिले भिडियोको पूरा सन्दर्भ खोजिन् । समाचार पढिन् । सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था हेरिन् । चिकित्सकसँग परामर्श गरिन् । धर्मशास्त्रका केही विद्वानसँग पनि कुरा गरिन् ।
त्यसपछि मात्र उनले आफ्नो पहिलो सार्वजनिक अभिव्यक्ति लेखिन्—
"धर्मले सेवा सिकाउँछ, शोषण होइन । यदि कसैले रोग निको पार्ने, चमत्कार गर्ने वा अलौकिक शक्ति भएको दाबी गर्छ भने त्यसको प्रमाण पनि सार्वजनिक हुनुपर्छ । आस्थाको सम्मान गरौँ, तर प्रमाणविहीन दाबीका आधारमा कसैलाई आर्थिक, मानसिक वा शारीरिक रूपमा शोषित हुन नदिऔँ ।"
पोस्ट प्रकाशित भएको केही मिनेटमै सयौँ प्रतिक्रिया आए ।
सुरुमा केहीले समर्थन गरे ।
"युवापुस्ताले यस्तै प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
"धर्म बचाउन ढोंग हटाउनुपर्छ ।"
तर त्यसको केही समयपछि प्रतिक्रिया बदलिन थाल्यो ।
"हेर त, कति डलर पाएकी होली !"
"विदेशी एजेन्डा बोकेकी छ ।"
"धर्म बेच्न खोजेकी ।"
"इसाईको पैसा खाएर हिन्दू धर्ममाथि आक्रमण !"
कसैले उनको फोटोमा अपमानजनक टिप्पणी गरे । कसैले उनको परिवारलाई गाली गरे । कसैले उनको चरित्रमाथि प्रश्न उठाए ।
कसैले लेखे—
"२२ वर्षकी केटीले हजारौँ वर्ष पुरानो परम्परा सिकाउने ?"
बेलुका घरमा सन्नाटा थियो ।
आमाले मोबाइल हेर्दै चिन्तित स्वरमा भनिन्,
"छोरी, धेरै मानिसले नराम्रो लेखेका छन् ।"
अनिताले मुस्कुराएर मोबाइल बन्द गरिन् ।
"आमा, मानिसले प्रश्नभन्दा पनि प्रश्न गर्ने मान्छेलाई आक्रमण गर्न सजिलो ठान्छन् ।"
बुबाले सोधे,
"डर लागेन ?"
अनिता केही क्षण मौन भइन् ।
"लाग्यो । तर डर लाग्यो भनेर सत्य खोज्न छोडिदिने हो भने भोलि अरू धेरै मानिस ठगिनेछन् ।"
भोलिपल्ट एउटा अनलाइन कार्यक्रममा उनलाई बोलाइयो ।
सञ्चालकले पहिलो प्रश्न नै आक्रामक शैलीमा सोधे—
"तपाईंलाई धेरैले विदेशी डलर खाएर धर्मविरुद्ध लागेको आरोप लगाइरहेका छन् । के भन्नुहुन्छ ?"
अनिता केहीबेर शान्त रहिन् ।
त्यसपछि सहज स्वरमा भनिन्—
"यदि कुनै आरोप छ भने त्यसको प्रमाण पनि हुनुपर्छ । मैले कसैको धर्मविरुद्ध बोलेकी छैन । मैले धर्मको नाममा गरिने प्रमाणविहीन दाबी र सम्भावित ठगीबारे प्रश्न उठाएकी हुँ ।"
सञ्चालक फेरि बोले,
"तर तपाईं त एक्ली हुनुहुन्छ ।"
अनिताले दृढ स्वरमा उत्तर दिइन्—
"म एक्ली छैनँ । मेरो साथमा सत्य खोज्ने प्रत्येक नागरिक छ । कानून छ । प्रमाण खोज्ने विज्ञान छ । र धर्मको वास्तविक मर्म—सत्य, करुणा र सत्कर्म—पनि मेरो साथमा छ ।"
स्टुडियो केही क्षण मौन भयो ।
कार्यक्रम प्रसारण भएपछि विवाद झन् बढ्यो । कसैले उनको भाषण काटछाँट गरेर सामाजिक सञ्जालमा राख्यो । कसैले उनको भनाइको अर्थ नै उल्ट्यायो । भिडियोमुनि हजारौँ टिप्पणी आए ।
"यस्तो बोल्ने अधिकार कसले दियो ?"
"पहिले आफ्नो योग्यता देखाऊ ।"
"तिमी को हौ ?"
त्यही रात अनिताले एउटा छोटो लेख प्रकाशित गरिन्—
"योग्यता उमेरले होइन, तर्क र प्रमाणले प्रमाणित हुन्छ । यदि मेरो भनाइ गलत छ भने कृपया प्रमाणसहित सच्याइदिनुहोस् । तर व्यक्तिगत आरोपले सत्य परिवर्तन हुँदैन ।"
त्यो लेख धेरै युवाले साझा गरे ।
कतिपय प्राध्यापकले पनि समर्थन जनाए ।
धर्मगुरुहरूमध्ये केहीले समेत भने—
"धर्मको नाममा हुने गलत कामको विरोध गर्नु धर्मविरोध होइन ।"
तर सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन गाउँमै देखियो ।
एक वृद्ध किसानले अनितालाई भेटेर भने,
"छोरी, मैले जीवनभर धेरै कुरा देखेँ । सबै धामी खराब हुँदैनन् । तर केहीले साँच्चै मानिसलाई दुःख दिएका छन् । यदि तिमीले त्यो रोक्न खोजेकी हौ भने बोलिराख ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक हात जोडिन् ।
"बाजे, मेरो उद्देश्य पनि त्यही हो । सच्चा साधकको सम्मान होस् । ढोंगीको पर्दाफास होस् ।"
वृद्ध मुस्कुराए ।
"त्यसो भए तिमी धर्मसँग लडिरहेकी होइनौ ।"
"कहिल्यै होइन ।"
"अनि कससँग ?"
अनिताले टाढा मन्दिरतिर हेर्दै उत्तर दिइन्—
"लोभसँग । डर बेच्नेहरूसँग । भगवान्को नामलाई व्यापार बनाउनेहरूसँग ।"
त्यही रात उनले फेरि डायरी खोलिन् ।
दिनभरका गाली, आरोप र समर्थन सम्झिइन् ।
पछिल्लो पानामा उनले लेखिन्—
"सत्य बोल्ने यात्राको पहिलो मूल्य लोकप्रियता गुमाउनु हो । तर यदि त्यसले कसैलाई ठगिनबाट बचाउँछ भने त्यो मूल्य धेरै ठूलो होइन ।"
झ्यालबाहिर मन्दिरको घण्टी बजिरहेको थियो । अनिताले सम्मानपूर्वक हात जोडिन् । उनको श्रद्धा पहिलेभन्दा कम भएको थिएन । बरु अझ स्पष्ट भएको थियो ।
उनले बुझिसकेकी थिइन्—
धर्मलाई प्रश्नले होइन, धर्मको नाममा गरिने छलले कमजोर बनाउँछ ।
त्यही रातबाट उनको वास्तविक संघर्ष सुरु भयो।
अझै उनलाई थाहा थिएन—अबको यात्रामा समर्थनभन्दा विरोध धेरै हुनेछ, प्रशंसाभन्दा धम्की धेरै आउनेछन् । तर उनले आफ्नो बाटो रोजिसकेकी थिइन्—आस्थाको सम्मान गर्दै, सत्यको पक्षमा उभिने बाटो ।
३: धम्कीको पहिलो लहर
अनिताको दोस्रो अभिव्यक्तिले समाजमा ठूलो बहस सुरु गरिसकेको थियो ।
कसैले उनलाई "साहसी छोरी" भने ।
कसैले "धर्मद्रोही" ।
कसैले "सुधारक" ।
कसैले "विदेशी एजेन्डाको पात्र" ।
तर अनिताका लागि सबैभन्दा कठिन कुरा आलोचना थिएन । विचारमाथिको असहमति पनि थिएन । सबैभन्दा कठिन थियो—धम्की ।
एक साँझ उनी पुस्तकालयबाट घर फर्कँदै थिइन् । फोनमा अपरिचित नम्बरबाट कल आयो ।
"हेलो ?"
केही क्षण मौनता रह्यो ।
अचानक गम्भीर स्वर सुनियो—
"धेरै बोल्न छाड । नत्र राम्रो हुँदैन ।"
फोन काटियो । अनिताले गहिरो सास फेरिन् । आफूलाई संयमित राखिन् । तर त्यो पहिलो कल मात्र थियो ।
अर्को दिन फेरि अर्को नम्बर ।
त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा सयौँ सन्देश ।
कतिपयमा गाली ।
कतिपयमा अपमान ।
कतिपयमा प्रत्यक्ष धम्की ।
"घरबाट निस्किँदा विचार गरेर निस्किनू ।"
"तिमीलाई चुप गराउन धेरै समय लाग्दैन ।"
"अझै बोल्यौ भने परिणाम नराम्रो हुन्छ ।"
अनिताले ती सन्देशहरू पढिन्, तर कुनैको जवाफ दिइनन् ।
घरको वातावरण फेरि चिन्ताले भरियो ।
आमाले आँसु पुछ्दै भनिन्,
"छोरी, केही समय चुप लाग । तिमीले सबैको जिम्मा लिनुपर्दैन ।"
अनिता आमाको हात समाउँदै भनी,
"मैले सबैको जिम्मा लिन खोजेकी होइन, आमा । म त आफूले देखेको अन्यायमाथि प्रश्न गरिरहेकी हुँ ।"
बुबा गम्भीर थिए ।
"विचारको प्रतिवाद विचारले हुनुपर्छ । धम्कीले होइन ।"
अनिताले टाउको हल्लाइन् ।
"त्यसैले म पनि कसैलाई गाली गर्दिनँ । प्रमाण र तर्कबाट मात्रै बोल्नेछु ।"
केही दिनपछि एउटा टेलिभिजन कार्यक्रममा उनी पुनः आमन्त्रित भइन् ।
कार्यक्रम सुरु हुनुअघि सञ्चालकले सोधे,
"तपाईंलाई यति धेरै धम्की आइरहेको छ भन्ने सुनिएको छ । साँच्चै हो ?"
अनिताले पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा आफ्नो अनुभव सुनाइन् ।
"हो । अहिले म कतै पनि एक्लै हिँड्न सक्दिनँ । देशभित्रबाट मात्र होइन, विदेशमा रहेका केही व्यक्तिहरूबाट पनि धम्कीपूर्ण सन्देश आएका छन् ।"
स्टुडियो केही क्षण मौन रह्यो ।
सञ्चालकले अर्को प्रश्न गरे,
"यति भएपछि पनि किन बोलिरहनुभएको छ ?"
अनिताले सहज तर दृढ स्वरमा उत्तर दिइन्,
"किनभने डरले सत्यको मूल्य परिवर्तन गर्दैन । यदि मेरो कुरा गलत छ भने प्रमाणसहित खण्डन गरिदिनुहोस् । तर धम्कीले कुनै विचार सही वा गलत हुँदैन ।"
कार्यक्रमको प्रत्यक्ष प्रसारण भइरहेका बेला एउटा दर्शकको प्रश्न आयो ।
"तपाईंले आफूलाई धेरै जान्ने सम्झनुभएको हो ? तपाईंको योग्यता के हो ?"
स्टुडियोमा केही मानिस मुस्कुराए ।
सञ्चालकले प्रश्न दोहोर्याए ।
अनिताले पानीको एक घुट्को पिइन् र शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्—
"म आफूलाई सर्वज्ञानी भन्दिनँ । म सिकिरहेकी विद्यार्थी हुँ । त्यसैले मैले प्रत्येक दाबीअघि अध्ययन गर्छु, विज्ञसँग छलफल गर्छु र उपलब्ध प्रमाण हेर्छु ।"
उनले केही क्षण रोकिन् ।
"तर एउटा कुरा अवश्य भन्छु—यदि कसैले मेरो योग्यता माथि प्रश्न उठाउनुहुन्छ भने स्वागत छ । मेरो तर्क, मेरो प्रमाण र मेरो अध्ययनको समीक्षा गर्नुस् । यदि त्रुटि भेट्नुहुन्छ भने म सच्याउन तयार छु ।"
त्यसपछि उनले थपिन्,
"तर कृपया व्यक्तिमाथि होइन, विचारमाथि बहस गरौँ ।"
स्टुडियोमा ताली बज्यो ।
कार्यक्रमपछि सामाजिक सञ्जाल फेरि दुई भागमा विभाजित भयो ।
एक पक्षले लेख्यो—
"यस्तो बहस हुनुपर्छ ।"
अर्को पक्षले फेरि लेख्यो—
"नाटक मात्र हो ।"
तर यसपटक एउटा फरक कुरा भयो ।
कतिपय वरिष्ठ चिकित्सक, कानुन व्यवसायी, संस्कृतविद् र समाजशास्त्रीहरूले सार्वजनिक रूपमा लेख्न थाले—
"प्रश्न उठाउनु अपराध होइन ।"
"असहमत हुन पाइन्छ, तर धम्की स्वीकार्य छैन ।"
"आस्था र प्रमाणबारे सभ्य बहस आवश्यक छ ।"
अनिताले ती लेखहरू पढिन् । उनी मुस्कुराइन् । उनी एक्लै नभएको अनुभूति पहिलो पटक स्पष्ट रूपमा भयो ।
त्यसैबीच, गाउँमा अर्को हल्ला चल्यो ।
"अनिता त अब सुरक्षाकर्मी लिएर हिँड्छे रे ।"
"उसलाई आफ्नै गाउँलेसँग डर लाग्न थाल्यो रे ।"
एक वृद्ध महिलाले ती कुरा सुनेर भनिन्,
"डर उसलाई होइन, सत्यसँग डराउनेहरूलाई लागेको हो ।"
त्यो वाक्य अनितासम्म पनि पुग्यो ।
उनले ती वृद्धालाई भेटेर सम्मानपूर्वक नमस्कार गरिन् ।
"हजुरआमा, मलाई तपाईंको त्यो कुरा मन पर्यो ।"
वृद्धा हाँसिन् ।
"छोरी, धर्म भनेको रिस होइन । धर्म भनेको धैर्य हो । धैर्य नहार ।"
धम्कीहरू रोकिएका थिएनन् । कतिपय रात उनी निदाउन सक्दिनथिइन् । ढोका बाहिर कुनै आवाज आए पनि उनी झस्किन्थिन् । मोबाइल बज्दा पनि अपरिचित नम्बर देखेर केही क्षण सोच्थिन् । उनी पनि आखिर सामान्य मानिस नै थिइन् । उनलाई पनि डर लाग्थ्यो ।
तर प्रत्येक बिहान उनी आफ्नै डायरी खोल्थिन् ।
त्यस दिन उनले एउटा नयाँ वाक्य लेखिन्—
"साहस भनेको डर नहुनु होइन । डर हुँदाहुँदै पनि सही ठानेको बाटो नछोड्नु हो ।"
त्यसपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—
"आरोपले प्रमाणको स्थान लिन सक्दैन । यदि मेरो भनाइ गलत छ भने प्रमाण प्रस्तुत गरियोस् । यदि सही छ भने त्यसबारे समाजले गम्भीर छलफल गरोस् ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालतिर हेरिन् । पूर्वबाट घाम उदाउँदै थियो । अन्धकारसँग लड्न घामले कहिल्यै कराउनु पर्दैन । उज्यालो हुनु नै पर्याप्त हुन्छ ।
अनिताले पनि त्यही बाटो रोजिन् ।
गालीको उत्तर गालीले दिने होइन । धम्कीको उत्तर धम्कीले दिने होइन । आरोपको उत्तर आक्रोशले दिने होइन । बरु अध्ययन, प्रमाण, धैर्य र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धताले दिने ।
किनभने उनले बुझिसकेकी थिइन्—
जब विचारसँग उत्तर हुँदैन, तब प्रायः धम्कीले ठाउँ लिन खोज्छ । तर धम्कीले सत्यलाई पराजित गर्न सक्दैन; त्यसले केवल संवादलाई कमजोर बनाउँछ ।
त्यही विश्वासका साथ अनिता अर्को चुनौतीतर्फ अघि बढिन्—जहाँ अब उनको सामना केवल सामाजिक आरोपसँग होइन, धर्म र अपराधबीचको सूक्ष्म सीमारेखाबारे कठिन बहससँग हुने थियो ।
४: क्रिमिनल वा आस्था ?
अनिताले सार्वजनिक रूपमा बोल्न थालेको केही महिना भइसकेको थियो । अब उनको नाम केवल सामाजिक सञ्जालमा मात्र होइन, टेलिभिजनका बहस, विश्वविद्यालयका छलफल र गाउँका चौतारासम्म पुगिसकेको थियो ।
जहाँ उनी पुग्थिन्, एउटा प्रश्न अवश्य उठ्थ्यो—
"तिमीलाई संसार सुधार्ने ठेक्का कसले दिएको ?"
एक दिन राजधानीमा "आस्था, कानून र समाज" विषयक खुला बहस आयोजना गरिएको थियो । मञ्चमा धर्मगुरु, कानुनविद्, चिकित्सक, पत्रकार र समाजशास्त्रीसँगै अनिता पनि थिइन् । हल खचाखच भरिएको थियो ।
कार्यक्रम सुरु भएको केहीबेरपछि एक जना दर्शक उठे । उनको स्वर आक्रोशले भरिएको थियो ।
"नानी, संसारको ठेक्का लिएर अरूलाई होच्याउने काम नग र। तिमीले बोल्दा लाखौँ मानिसको आस्थामा चोट पुग्छ ।"
हल केही क्षण शान्त भयो । सबैको दृष्टि अनितातिर सोझियो ।
उनले पानीको एक घुट्को पिइन् र मुस्कुराउँदै भनिन्,
"हजुरको प्रश्नका लागि धन्यवाद । तर एउटा कुरा सोध्न चाहन्छु ।"
ती व्यक्ति अलमलिए ।
"के ?"
"यदि कुनै व्यक्तिले धर्मको नाममा झूटो आश्वासन दिएर मानिसलाई आर्थिक रूपमा ठगिरहेको छ, बिरामीलाई अस्पताल नजान उक्साइरहेको छ, वा डर देखाएर शोषण गरिरहेको छ भने—त्यसलाई पनि चुपचाप हेरेर बस्ने हो ?"
हल फेरि मौन भयो ।
अनिताले थपिन्— "म कसैलाई होच्याउन आएकी होइन । तर यदि कुनै कार्यले कानून उल्लङ्घन गर्छ भने त्यसलाई कानूनको मातहतमा ल्याउनुपर्छ । धर्मभन्दा माथि कानून होइन, कानूनभन्दा माथि पनि धर्म होइन; दुवैको उद्देश्य मानिसको कल्याण हुनु हो ।"
कार्यक्रमपछि बहस झन् गहिरियो ।
एक जना वरिष्ठ धर्मविद्ले भने,
"छोरी, धर्मको नाममा कसैले अपराध गर्यो भने त्यो धर्म होइन । त्यो अपराध नै हो ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक टाउको झुकाइन् ।
"मेरो भनाइ पनि यही हो, गुरुवर ।"
"तर सबैलाई एउटै तराजुमा जोख्न मिल्दैन ।"
"पक्कै मिल्दैन । त्यसैले म व्यक्तिको आस्थालाई होइन, उसको कार्यलाई हेर्न आग्रह गर्छु ।"
अर्को वक्ता एक कानुन व्यवसायी थिए ।
उनले भने,
"नेपालको कानूनले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्ने स्वतन्त्रता दिएको छ । तर त्यही स्वतन्त्रताको नाममा कसैलाई ठग्ने, झूटो उपचारको दाबी गर्ने, हिंसा भड्काउने वा आर्थिक शोषण गर्ने अधिकार कसैलाई छैन ।"
त्यो कुरा सुनेपछि अनिताले आफ्नो नोटबुकमा एउटा वाक्य लेखिन्—
"आस्था व्यक्तिगत अधिकार हो । अपराध सार्वजनिक उत्तरदायित्वको विषय हो ।"
त्यसै साँझ एउटा समाचार च्यानलले बहसको छोटो अंश प्रसारण गर्यो ।
भिडियो भाइरल भयो ।
सामाजिक सञ्जाल फेरि दुई समूहमा बाँडियो ।
पहिलो समूह लेख्दै थियो—
"अनिताले सही कुरा गरिन् ।"
दोस्रो समूह लेख्दै थियो—
"उसले सबै धर्मगुरुलाई अपराधी भनिन् ।"
अनिताले त्यो भिडियो फेरि हेरिन् । आफ्ना शब्दहरू ध्यानपूर्वक सुनिन् । उनले त्यस्तो भनेकी थिइनन् । उनले केवल अपराधलाई अपराध भन्नुपर्छ भनेकी थिइन् ।
त्यसैले उनले अर्को दिन एउटा स्पष्ट सन्देश सार्वजनिक गरिन्—
"कृपया मेरो भनाइलाई पूरा सुन्नुहोस् । मैले कुनै धर्म, सम्प्रदाय वा सम्पूर्ण परम्परालाई गलत भनेकी छैन । मैले केवल यति भनेकी हुँ—यदि कुनै व्यक्तिले धर्मको नाममा कानूनविपरीत कार्य गर्छ भने त्यो अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियाको विषय बन्नुपर्छ ।"
केही दिनपछि उनी आफ्नो गाउँ पुगिन् । चौतारोमा केही वृद्धहरू गफ गरिरहेका थिए ।
उनी पुगेपछि एक जनाले सोधे,
"छोरी, तिमी सबै धामी–झाँक्रीलाई जेल हाल्न खोजेकी हौ ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"बाजे, होइन ।"
"अनि ?"
"जसले लोकसंस्कृति जोगाउँछन्, सेवाभावले काम गर्छन्, कसैलाई ठग्दैनन्, झूटो चमत्कारको व्यापार गर्दैनन्—उहाँहरू समाजको सम्पदा हुन सक्नुहुन्छ ।"
"अनि ठगी गर्ने ?"
"त्यसको निर्णय मैले गर्ने होइन । प्रमाणका आधारमा सम्बन्धित निकायले गर्नुपर्छ ।"
बाजेले फेरि सोधे,
"अनि यदि कोही साँच्चै अलौकिक शक्ति भएको दाबी गर्छ भने ?"
अनिताले केही क्षण सोचिन् ।
"दाबी ठूलो छ भने त्यसलाई परीक्षण गर्न पनि तयार हुनुपर्छ । यदि दाबी सत्य प्रमाणित भयो भने समाजले सम्मान गर्नेछ । यदि प्रमाणित भएन भने त्यसको नाममा कसैलाई भ्रममा पार्नु हुँदैन ।"
वृद्धले टाउको हल्लाए ।
"त्यो कुरा त उचित लाग्यो ।"
त्यो रात अनिता मन्दिरको प्राङ्गणमा पुगिन् । घण्टी बजिरहेको थियो । भक्तजन शान्तिपूर्वक पूजा गरिरहेका थिए ।
उनले हात जोडिन् ।
मनमनै प्रार्थना गरिन्—
"हे परमात्मा, मानिसको विश्वासलाई बलियो बनाउने शक्ति दिनुहोस् । तर त्यो विश्वासको दुरुपयोग गर्ने लोभबाट पनि समाजलाई बचाइदिनुहोस् ।"
उनी उठेर बाहिर निस्किइन् ।
मन्दिरको ढोकाबाहिर एउटा बालकले सोध्यो,
"दिदी, धर्म भनेको के हो ?"
अनिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"धर्म भनेको केवल पूजा होइन । सत्य बोल्नु, अरूलाई दुःख नदिनु, न्याय गर्नु र लोभबाट टाढा रहनु पनि धर्म हो ।"
बालकले फेरि सोध्यो,
"अनि अपराध ?"
"जब कसैले अरूको विश्वासलाई आफ्नो फाइदाका लागि प्रयोग गर्छ, अरूलाई हानि पुर्याउँछ, वा कानून तोड्छ—त्यो अपराध हुन सक्छ ।"
बालकले टाउको हल्लायो । सायद उसले सबै कुरा बुझेको थिएन । तर अनितालाई विश्वास थियो—यस्तै साना संवादहरूले नै समाजमा ठूला परिवर्तनको बीउ रोप्छन् ।
घर फर्केर उनले डायरीमा त्यस दिनको अन्तिम वाक्य लेखिन्—
"धर्मले न्याय सिकाउँछ भने अपराधलाई धर्मको आवरणभित्र लुकाउन खोज्नु धर्मप्रतिको सबैभन्दा ठूलो अन्याय हो । सच्चा आस्थाको सम्मान गर्नु र सम्भावित अपराधको निष्पक्ष अनुसन्धान माग्नु—यी दुई कुरा एकअर्काका विरोधी होइनन् ।"
झ्यालबाट जूनको मधुर प्रकाश भित्र पसिरहेको थियो ।
अनिताले डायरी बन्द गरिन् ।
उनी अब बुझ्न थालेकी थिइन्—
समाज परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा कठिन काम मानिसको विश्वास तोड्नु होइन ।
बरु विश्वास र भ्रमबीचको सूक्ष्म सीमारेखा स्पष्ट पार्नु हो ।
त्यही सीमारेखाको खोजीमा उनी लम्कँदै थिइन् ।
५: व्यक्तिगत आस्था र प्रमाण
धम्की, आरोप र सार्वजनिक बहसको बीचमा पनि अनिताले एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सिनन्—आस्था मानिसको अन्तरमनसँग जोडिएको विषय हो । उनलाई थाहा थियो, कसैको प्रार्थना, कसैको ध्यान, कसैको भगवान्प्रतिको विश्वास वा आत्मिक अनुभूतिलाई प्रयोगशालामा राखेर नाप्न सकिँदैन । तर त्यसैका नाममा गरिने प्रत्येक सार्वजनिक दाबी भने प्रश्नभन्दा बाहिर पनि रहन सक्दैन ।
एक दिन उनलाई एउटा विश्वविद्यालयमा "आस्था र प्रमाण" विषयमा बोल्न निमन्त्रणा आयो । सभाहल विद्यार्थी, प्राध्यापक र धर्म-अध्ययनका अनुसन्धानकर्ताले भरिएको थियो ।
कार्यक्रमको अन्त्यतिर एक विद्यार्थी उठेर सोध्यो,
"दिदी, तपाईंले सधैँ प्रमाणको कुरा गर्नुहुन्छ । के भगवान्को पनि प्रमाण हुन्छ ?"
अनिताले केही क्षण सोचिन् ।
उनले कुनै हतारोमा उत्तर दिइनन् ।
"व्यक्तिगत आस्था प्रमाणित गर्नुपर्ने वस्तु होइन । कसैले भगवान्मा विश्वास गर्छ, कसैले गर्दैन । त्यो प्रत्येक व्यक्तिको अन्तरआत्माको विषय हो ।"
हल शान्त थियो ।
उनले फेरि भनिन्,
"तर जब कुनै व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत विश्वासलाई सार्वजनिक दाबीमा बदल्छ—जस्तै 'मैले सबै रोग निको पार्छु', 'मेरो स्पर्शले चमत्कार हुन्छ', 'मेरो आदेश नमाने दुर्भाग्य लाग्छ'—त्यो दाबीले अरूको जीवन र निर्णयलाई असर गर्न सक्छ । त्यहाँ प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।"
धेरै विद्यार्थीले नोटबुकमा त्यो वाक्य टिपे ।
कार्यक्रमपछि एक जना वृद्ध पुजारी उनीसँग भेट्न आए । उनको निधारमा चन्दन थियो । आँखामा शान्ति ।
"छोरी, तिमीले धर्मको सम्मान गर्दै बोल्छ्यौ भन्ने मैले महसुस गरेँ ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक नमस्कार गरिन् ।
"हजुरको आशीर्वाद चाहिन्छ ।"
पुजारीले मन्द मुस्कानका साथ भने,
"धर्मको सबैभन्दा ठूलो शत्रु नास्तिक होइन । धर्मको नाम बेच्ने लोभी मानिस हो ।"
अनिताले आश्चर्यले उहाँतिर हेरिन् ।
पुजारीले मन्दिरको गर्भगृहतिर औँला देखाउँदै भने,
"भगवान्लाई विज्ञापन चाहिँदैन । उहाँलाई बजारको भाषा होइन, भक्तिको भाषा चाहिन्छ ।"
त्यो वाक्य अनिताको मनमा गहिरोसँग बस्यो ।
केही दिनपछि अनिता एउटा प्रसिद्ध तीर्थस्थल पुगिन् ।
त्यहाँ उनले दुई फरक दृश्य देखिन् ।
पहिलो दृश्य—
एउटा वृद्ध महिला मन्दिरको कुनामा बसेर शान्त मनले जप गरिरहेकी थिइन् । उनले कसैसँग केही मागेकी थिइनन् । कसैलाई आफू महान् भएको दाबी गरेकी थिइनन् । उनको अनुहारमा सन्तोष थियो ।
दोस्रो दृश्य—
मन्दिरबाहिर ठूलो पोस्टर टाँसिएको थियो ।
"विशेष शक्तिशाली साधक । एक स्पर्शमै समस्या समाधान । भाग्य खुल्ने ग्यारेन्टी । सीमित समय ।"
मानिसहरूको लाम थियो । भित्र प्रवेश गर्न महँगो शुल्क तोकिएको थियो । अनिताले लामो समयसम्म त्यो दृश्य हेरिरहिन् ।
आफ्नो डायरीमा उनले लेखिन्—
"पहिलो दृश्यमा श्रद्धा थियो । दोस्रो दृश्यमा व्यापारको गन्ध थियो ।"
त्यही साँझ उनको भेट समाजशास्त्रका प्राध्यापक डा. शेखरसँग भयो ।
उनले सोधे,
"अनिता, तिमीलाई सच्चा भक्त र ढोंगीबीचको सबैभन्दा ठूलो फरक के लाग्छ ?"
अनिताले केहीबेर सोचिन् ।
"सच्चा भक्तले आफ्नो जीवनबाट प्रेरणा दिन खोज्छ । ढोंगीले आफ्नो व्यक्तित्वबाट प्रभाव जमाउन खोज्छ ।"
"अरू ?"
"सच्चा भक्तले भगवान्तिर डोर्याउँछ । ढोंगीले मानिसलाई आफ्नैतिर बाँध्न खोज्छ ।"
प्राध्यापक मुस्कुराए ।
"र अर्को ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"सच्चा भक्तले प्रश्नसँग डराउँदैन । ढोंगीले प्रश्न गर्ने मानिससँग डराउँछ ।"
डा. शेखर केही क्षण मौन रहे ।
"त्यो उत्तर गहिरो छ ।"
तर समाजमा सबैले यति सहज रूपमा बुझिरहेका थिएनन् ।
फेरि सामाजिक सञ्जालमा लेखियो—
"अनिता धर्म समाप्त गर्न खोज्दै छ ।"
"अब मन्दिर पनि बन्द गर भन्न बाँकी छ ।"
यसपटक अनिताले लामो लेख लेखिनन् ।
उनले केवल एउटा सानो सन्देश प्रकाशित गरिन्—
"मन्दिर समाजको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक सम्पदा हुन् । श्रद्धा मानिसको अधिकार हो । तर श्रद्धाको नाममा भ्रम फैलाउनु, डर बेच्नु वा आर्थिक शोषण गर्नु कसैको अधिकार होइन । धर्मलाई जोगाउने हो भने धर्ममाथि लागेको कलंक पनि हटाउनुपर्छ ।"
त्यो सन्देश धेरै मानिसले साझा गरे । कतिपयले असहमति जनाए । तर पहिलो पटक केही साधुसन्तहरूले पनि खुला रूपमा लेख्न थाले—
"ढोंगीलाई ढोंगी भन्नु धर्मको अपमान होइन ।"
केही दिनपछि गाउँकी एउटी वृद्ध आमाले अनितालाई भेट्न बोलाइन् । उहाँले एउटा पुरानो तस्बिर देखाउनुभयो । त्यसमा गाउँका एक साधु थिए ।
"यी हाम्रो गाउँका बाबा ।"
"उहाँ धेरै प्रसिद्ध हुनुहुन्थ्यो ?"
"प्रसिद्ध होइन, सम्मानित ।"
"किन ?"
"किनकि उहाँले कहिल्यै आफूलाई भगवान् भन्नुभएन । कहिल्यै पैसा माग्नुभएन । बिरामीलाई अस्पताल जाऊ भन्नुहुन्थ्यो । गरिबलाई खाना खुवाउनुहुन्थ्यो ।"
अनिताले तस्बिरलाई सम्मानपूर्वक हेरिन् ।
वृद्धाले थपिन्,
"यस्ता मानिसहरू हराउँदै गएका छन्, छोरी ।"
अनिताको मन भारी भयो । सायद समस्या धर्ममा थिएन । समस्या धर्मको नाममा बढेको प्रदर्शन, लोभ र व्यक्तिपूजामा थियो ।
त्यो रात उनले फेरि डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"व्यक्तिगत आस्था प्रमाणले नापिँदैन । त्यो प्रत्येक व्यक्तिको स्वतन्त्रता हो । तर सार्वजनिक रूपमा गरिने असाधारण दाबी, चमत्कारको व्यापार र मानिसको जीवनमा प्रभाव पार्ने दाबी भने परीक्षण र प्रश्नबाट माथि हुन सक्दैन ।"
त्यसपछि अर्को वाक्य थपिन्—
"धर्मलाई कमजोर बनाउने प्रश्न होइन । धर्मको नाममा हुने ढोंग, लोभ र शोषण हो । यदि सच्चा भक्त र ढोंगीबीचको भिन्नता समाजले छुट्याउन सिक्यो भने आस्थाको उज्यालो अझ प्रखर हुनेछ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले आकाशतिर हेरिन् । अनगिन्ती ताराहरू चम्किरहेका थिए । सबै तारा एउटै उज्यालोका थिएनन् । कतिपय अत्यन्त उज्याला थिए, कतिपय मन्द । तर तिनको बीचमा बादलले पनि कहिलेकाहीँ आफूलाई तारा ठान्ने प्रयास गर्थ्यो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"सत्यको उज्यालो अन्ततः बादलभन्दा धेरै टिकाउ हुन्छ । त्यसैले धर्मलाई जोगाउने सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको सच्चा श्रद्धा र ढोंगी प्रदर्शनबीचको फरक चिनाउन सक्नु हो ।"
त्यही विचारसँगै उनको अर्को यात्रा सुरु भयो—जहाँ अब बहस केवल आस्थाको होइन, आत्मघोषित दिव्यता र वास्तविक आध्यात्मिकताको हुने थियो ।
६: आध्यात्मिक विश्लेषण
अनिताको यात्राले अब नयाँ मोड लिएको थियो । सुरुमा उनीमाथि केवल आरोप लागेका थिए । त्यसपछि धम्की आए । अब भने उनको प्रत्येक शब्दलाई काटछाँट गरेर सामाजिक सञ्जालमा फैलाइँदै थियो ।
कुनै भिडियोको तीस मिनेटको अन्तरवार्ताबाट तीस सेकेन्ड काटिन्थ्यो । वाक्यको आधा भाग हटाइन्थ्यो । अर्थ फेरिन्थ्यो ।
र त्यसपछि शीर्षक बनाइन्थ्यो—
"अनिताले माताजीलाई चुनौती दिइन् !"
"धर्ममाथि अर्को आक्रमण !"
भिडियो लाखौँले हेर्थे । तर पूरा अन्तरवार्ता हेर्ने मानिस निकै कम हुन्थे । त्यही समयमा एउटा स्वयंघोषित "माताजी" को चर्चा देशभर फैलिएको थियो ।
उहाँका अनुयायीहरू दाबी गर्थे—
"उहाँमा देवताको प्रत्यक्ष वास छ ।"
"उहाँको दर्शनले मात्र भाग्य बदलिन्छ ।"
"उहाँको आदेश नै अन्तिम सत्य हो ।"
पत्रकारहरूले अनितासँग प्रतिक्रिया मागे । उनले कुनै व्यक्तिको नाम लिएर टिप्पणी गरिनन् । बरु उनले एउटा सामान्य सिद्धान्त प्रस्तुत गरिन् ।
"कुनै पनि व्यक्तिले आफूलाई देवताको प्रतिनिधि वा विशेष शक्ति भएको सार्वजनिक दाबी गर्नु ठूलो कुरा हो । त्यसैले त्यस्ता दाबीहरूलाई प्रश्न गर्न पाइन्छ ।"
पत्रकारले सोधे,
"के तपाईं उहाँलाई ढोंगी भन्न खोज्दै हुनुहुन्छ ?"
अनिताले तुरुन्त उत्तर दिइन्,
"म कुनै व्यक्तिलाई प्रमाणबिना त्यस्तो आरोप लगाउँदिनँ । मेरो प्रश्न व्यक्तिमाथि होइन, दाबीमाथि हो ।"
केही दिनपछि एउटा खुला बहस आयोजना गरियो । त्यहाँ एकजना समर्थक उठे ।
"तिमी किन यस्ता माताजीहरूविरुद्ध मात्र बोल्छ्यौ ? समाजमा सकारात्मक कुरा पनि छन् नि !"
अनिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"म सकारात्मक कुराकै पक्षमा छु ।"
हलमा सन्नाटा छायो ।
उनले अगाडि भनिन्,
"यदि कसैले समाजमा सेवा गर्छ, गरिबलाई सहयोग गर्छ, सत्कर्म सिकाउँछ, नैतिक जीवन बाँच्न प्रेरित गर्छ भने म उहाँको सम्मान गर्छु । तर यदि कसैले आफूलाई देवता घोषणा गरेर मानिसको विवेकभन्दा माथि राख्न खोज्छ भने त्यसबारे प्रश्न उठाउनु मेरो नागरिक दायित्व हो ।"
कार्यक्रमपछि एक पत्रकारले निजी रूपमा सोधे,
"तपाईंलाई लाग्दैन, नकारात्मक विषयमा धेरै बोल्दा तपाईं पनि त्यही प्रवृत्तिको हिस्सा बन्नुहुन्छ ?"
अनिता केहीबेर झ्यालबाहिर हेर्दै रहिन् । बाहिर मानिसहरू आफ्नै काममा व्यस्त थिए ।
त्यसपछि उनले बिस्तारै भनिन्,
"म नकारात्मकता फैलाउन बोलिरहेकी होइन । म नकारात्मकताको कारण हटाउन बोलिरहेकी हुँ ।"
पत्रकार चुप लागे ।
"दुई कुरामा फरक छ ।"
तर सामाजिक सञ्जालको संसार फरक थियो । त्यहाँ एउटा सानो झगडाले लाखौँ दृश्य पाउँथ्यो । अपमानजनक टिप्पणीहरू भाइरल हुन्थे । झूटा शीर्षकहरू छिटो फैलिन्थे ।
तर विद्यालयमा निःशुल्क पढाउने शिक्षकको कथा कसैले हेर्दैनथ्यो । रक्तदान गर्ने युवाको समाचार धेरै टिक्दैनथ्यो । शान्त रूपमा सेवा गरिरहेका साधुसन्तको चर्चा हुँदैनथ्यो ।
एक साँझ अनिता आफ्नो ल्यापटप अगाडि बसेकी थिइन् ।
स्क्रिनमा एउटै दिनका दुई समाचार खुलेका थिए ।
पहिलो समाचार—
"दुई समूहबीच गालीगलौज, लाखौँ दृश्य ।"
दोस्रो समाचार—
"दूरदराजमा चिकित्सक टोलीले निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्यो ।"
दोस्रो समाचारमा केही सय प्रतिक्रिया मात्र थिए ।
अनिताले डायरीमा लेखिन्—
"समाज कहिलेकाहीँ उज्यालोभन्दा आगो हेर्न बढी उत्सुक हुन्छ ।"
त्यही बेलामा विश्वविद्यालयका मनोविज्ञानका प्राध्यापक डा. मीरासँग उनको भेट भयो ।
डा. मीराले भनिन्,
"अनिता, अहिले धेरै मानिस निराशा, तनाव र मानसिक दबाबमा छन् । यस्तो अवस्थामा चमत्कारको आशा बेच्नेहरूलाई विश्वास गर्ने सम्भावना पनि बढ्छ ।"
अनिताले ध्यानपूर्वक सुनिन् ।
"त्यसो भए समस्या केवल धर्मको होइन रहेछ ।"
"हो । कहिलेकाहीँ मानिस उपचारभन्दा आशा खोजिरहेका हुन्छन् ।"
"अनि त्यसैको फाइदा कसैले उठाउँछ ?"
डा. मीराले टाउको हल्लाइन् ।
"हो । त्यसैले समाधान केवल आलोचना होइन । सही जानकारी, सहानुभूति र शिक्षा पनि आवश्यक छ ।"
त्यो संवादले अनिताको सोच अझ फराकिलो बनायो ।
केही दिनपछि उनले एउटा सार्वजनिक कार्यक्रमबाट नयाँ सन्देश दिइन् ।
"हामीले दुईवटा गल्ती गर्नु हुँदैन ।"
सबैले ध्यान दिए ।
"पहिलो—सबै आध्यात्मिक व्यक्तिलाई ढोंगी ठान्नु ।"
"दोस्रो—आध्यात्मिकताको नाममा गरिएका प्रत्येक दाबीलाई प्रश्न नगरी स्वीकार गर्नु ।"
उनले अगाडि थपिन्,
"विवेक र श्रद्धा सँगसँगै हिँड्न सक्छन् ।"
कार्यक्रम सकिएपछि एक युवती उनीकहाँ आइन् । उनको आँखामा आँसु थियो ।
"दिदी, केही वर्षअघि मेरो परिवारले एउटा चमत्कार गर्ने भन्ने व्यक्तिको पछि धेरै पैसा खर्च गर्यो । पछि केही भएन । त्यसपछि हामी सबै धर्मसँगै निराश भयौँ ।"
अनिताले शान्त स्वरमा भनिन्,
"धर्मसँग होइन, गलत व्यक्तिसँग निराश हुनुभएको हो ।"
युवतीले प्रश्न गरिन्,
"फरक कसरी छुट्याउने ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"जसले तपाईंलाई भगवान्तिर डोर्याउँछ, प्रश्न गर्न रोक्दैन, सेवा र सत्कर्म सिकाउँछ—त्यसलाई सम्मान गर्नुस् । जसले तपाईंलाई आफ्नै व्यक्तित्वको कैदी बनाउन खोज्छ, डर बेचेर नियन्त्रण गर्न खोज्छ, उसप्रति सावधान रहनुस् ।"
त्यो रात अनिताले आफ्नो डायरीको नयाँ पानामा लेखिन्—
"सत्य बोल्नु भनेको सधैँ लोकप्रिय हुनु होइन । विशेष गरी यस्तो समयमा, जहाँ शान्त सन्देशभन्दा विवाद धेरै छिटो फैलिन्छ ।"
उनले अर्को हरफ थपिन्—
"यदि नकारात्मकता भाइरल हुन्छ भने त्यसको डरले सत्य लुकाउनु समाधान होइन । सत्यलाई संयम, प्रमाण र करुणासहित प्रस्तुत गर्नु नै सही बाटो हो ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले आकाशतिर हेरिन् । बादलले केही तारा ढाकेका थिए । तर तारा निभेका थिएनन् ।
उनी मुस्कुराइन्।
"उज्यालोको काम भाइरल हुनु होइन । उज्यालोको काम अन्धकार हटाउनु हो ।"
त्यही विश्वासका साथ उनले आफूलाई तयार पारिन्—जहाँ बहस अब प्रसिद्धि र बदनामीको होइन, उद्देश्य र नियतको हुनेछ ।
७: बदनाम वा कुरीति हटाउने ?
अनिताको नाम अब देशभर फैलिसकेको थियो । तर त्यो परिचय उनले खोजेकी थिइनन् ।
कसैले उनलाई सुधारक भने ।
कसैले विद्रोही ।
कसैले धर्मको पक्षधर ।
कसैले धर्मविरोधी ।
उनलाई सबैभन्दा अचम्म लाग्ने एउटा कुरा थियो—धेरै मानिस उनका तर्कभन्दा उनको नियतमाथि बहस गर्थे ।
एक दिन एउटा लोकप्रिय टेलिभिजन कार्यक्रममा उनलाई बोलाइयो ।
कार्यक्रमको शीर्षक थियो—
"सत्य कि सनसनी ?"
बहसको बीचमा सञ्चालकले मुस्कुराउँदै प्रश्न गरे,
"आजकल एउटा उखान निकै सुनिन्छ—'नाम होस्, बदनाम होस् तर गुमनाम नहोस् ।' धेरैले भन्छन्, तपाईं पनि चर्चामा आउन यस्ता विषय उठाउनुहुन्छ । के भन्नुहुन्छ ?"
हलमा हल्का हाँसो फैलियो । क्यामेरा अनितामाथि केन्द्रीत भयो । उनले केही क्षण मौनता रोजिन्।
त्यसपछि शान्त स्वरमा भनिन्,
"यदि चर्चा नै मेरो उद्देश्य भएको भए, सबैलाई मन पर्ने कुरा मात्र बोल्थेँ ।"
सञ्चालक चुप लागे ।
"लोकप्रिय बन्न सबैभन्दा सजिलो उपाय भीडसँगै बग्नु हो । भीडविपरीत प्रश्न उठाउनु होइन ।"
हलमा ताली बज्यो ।
उनले अगाडि थपिन्—
"म कसैलाई बदनाम गर्न हिँडेकी होइन । म जरा गाडेर बसेको कुरीति हटाउन होश आएर लागेकी हुँ ।"
कार्यक्रम सकिएपछि सामाजिक सञ्जाल फेरि दुई भागमा बाँडियो ।
कसैले लेखे—
"सही कुरा गरिन् ।"
अर्काले लेखे—
"सबै नाटक हो ।"
तर यसपटक एउटा वृद्ध शिक्षकले लेखेको सानो टिप्पणी धेरैले साझा गरे ।
"जो परिवर्तनको कुरा गर्छ, ऊ सुरुमा गलत ठहरिन्छ । समयले मात्र उसको नियतको परीक्षा गर्छ ।"
अनिताले त्यो टिप्पणी पढिन् ।
उनलाई आफ्ना बुबाको कुरा सम्झना आयो—
"सत्यलाई हतार हुँदैन ।"
केही दिनपछि उनी आफ्नो जन्मगाउँ फर्किइन् । गाउँमा एउटा पुरानो घटना फेरि दोहोरिँदै थियो । एक बालक लगातार बिरामी परिरहेको थियो ।
उसलाई अस्पताल लैजानुको सट्टा केही मानिसले भने,
"घरमा खराब छाया परेको छ ।"
अर्काले भने,
"पहिले विशेष पूजा गरौँ ।"
बालकका बुबा गरिब थिए । घरमा भएको एउटा मात्र बाख्रा बेचियो । पूजा भयो । धूप बालियो । रातभर मन्त्र पढियो । तर बालकको अवस्था झन् बिग्रियो । भोलिपल्ट स्वास्थ्यचौकीका स्वास्थ्यकर्मी गाउँ आए । बालकलाई तुरुन्त जिल्ला अस्पताल लगियो ।
परीक्षणपछि चिकित्सकले भने—
"उपचार केही दिनअघि सुरु भएको भए अझ सजिलो हुन्थ्यो ।"
बालक केही हप्तापछि निको भयो । तर त्यो घटनाले अनिताको मन गहिरो गरी छोयो । उनी बालकका बुबासँग भेट्न गइन् ।
बुबाले टाउको झुकाउँदै भने,
"हामीले ढिलो गर्यौँ । सबैले यही गर्नुपर्छ भनेपछि हामीले पनि विश्वास गर्यौँ ।"
अनिताले दोषारोपण गरिनन् ।
बरु सोधिन्,
"अब के सिक्नुभयो ?"
बुबाले लामो सास फेरे ।
"आस्था आफ्नो ठाउँमा रहेछ । तर बिरामी पर्दा उपचार ढिला गर्नु हुँदैन रहेछ ।"
अनिताले मुस्कुराउँदै भनिन्,
"यही सिकाइ अरूलाई पनि सुनाइदिनुहोस् ।"
त्यसै साँझ गाउँको चौतारोमा खुला छलफल आयोजना गरियो । एक वृद्ध धामी पनि उपस्थित थिए । सबैलाई लाग्यो—आज ठूलो विवाद हुनेछ । तर वृद्ध धामी आफैँ उठे ।
"म पनि केही भन्न चाहन्छु ।"
सबै मौन भए ।
"म पचास वर्षदेखि गाउँमा छु । मानिस दुःखी हुँदा सान्त्वना दिएको छु । तर मैले कहिल्यै अस्पताल नजाऊ भनेको छैन ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक उहाँतिर हेरिन् ।
वृद्धले अगाडि भने,
"धर्मले जीवन बचाउनुपर्छ, जोखिममा पार्नु हुँदैन ।"
त्यो वाक्य सुनेर धेरै गाउँले एकअर्काको अनुहार हेर्न थाले ।
अनिताले उठेर भनिन्,
"यही भिन्नता समाजले बुझ्नुपर्छ । परम्पराको सम्मान र अन्धविश्वासको आलोचना एउटै कुरा होइन ।"
चौतारोबाट फर्कँदै गर्दा एक किशोरले सोध्यो,
"दिदी, कुरीति किन यति बलियो हुन्छ ?"
अनिता केहीबेर बाटोछेउको बरको रूख हेर्दै रहिन् । त्यसको जरा जमिनभित्र धेरै टाढासम्म फैलिएको थियो । उनले त्यही रूखतिर औँला देखाइन् ।
"यो रूख एकै दिनमा यति ठूलो भएको हो ?"
"होइन ।"
"जरा पनि एकै दिनमा गाडिएको हो ?"
"होइन ।"
"त्यस्तै कुरीति पनि पुस्तौँसम्म दोहोरिँदा बलियो हुन्छ । त्यसलाई हटाउन पनि धैर्य, शिक्षा र साहस चाहिन्छ ।"
किशोरले टाउको हल्लायो ।
"अनि काटिदिए पुग्दैन ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"यदि केवल हाँगा काट्यौ भने फेरि पलाउँछ । जरा किन पलायो भन्ने कारण बुझ्नुपर्छ ।"
त्यही रात उनले डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"कुरीति मानिसको शत्रु होइन । अज्ञान, डर र लोभले त्यसलाई बलियो बनाउँछन् । त्यसैले समाधान अपमान होइन, चेतना हो ।"
अर्को हरफमा उनले थपिन्—
"बदनाम हुने डरले आवश्यक प्रश्न सोध्न छोडियो भने परिवर्तन कहिल्यै आउँदैन । तर प्रश्न गर्ने शैली सम्मानपूर्ण, प्रमाणमा आधारित र करुणाले भरिएको हुनुपर्छ ।"
झ्यालबाहिर हावा चलिरहेको थियो । बरको रूखका पातहरू हल्लिरहेका थिए ।
अनिताले सोचिन्—
"जरा गहिरो भएको रूख ढाल्न हतारले हुँदैन । त्यसलाई बुझ्नुपर्छ, सही ठाउँबाट काम गर्नुपर्छ । समाजका कुरीति पनि त्यस्तै हुन् ।"
त्यो रात उनी पहिलेभन्दा अझ स्पष्ट भइन् । उनी प्रसिद्धि खोजिरहेकी थिइनन् । बदनामीबाट भागिरहेकी पनि थिइनन् ।
उनले रोजेको बाटो एउटै थियो—
मानिसको आस्थाको सम्मान गर्दै, त्यसै आस्थाको नाममा हुने शोषण र अन्धविश्वासका जरालाई शिक्षाको समझ, संवाद र सत्यको उज्यालोले कमजोर बनाउने ।
त्यही सङ्कल्पले उनको अर्को यात्राको ढोका खोल्दै थियो—जहाँ अब प्रश्न हुनेछ, साँचो आध्यात्मिकता कसलाई भन्ने ?
८: देवी, योगिनी र डाँकिनी
अनिताको बहस अब केवल कानून र सामाजिक सुधारमा सीमित थिएन ।
धेरै मानिसले उनलाई अर्को प्रश्न सोध्न थाले—
"तिमी आध्यात्मिकतालाई नै अस्वीकार गर्छौ ?"
उनले हरेक पटक एउटै उत्तर दिन्थिन्—
"होइन । आध्यात्मिकता मानव सभ्यताको एउटा गहिरो पक्ष हो । तर आध्यात्मिक अनुभूति र सार्वजनिक दाबी एउटै कुरा होइनन् ।"
एक दिन अनितालाई हिमालको काखमा रहेको एउटा प्राचीन मन्दिरमा निमन्त्रणा आयो । त्यहाँ एक जना वृद्ध साधक बस्नुहुन्थ्यो । गाउँका मानिस उहाँलाई अत्यन्त सम्मान गर्थे ।
तर अनिताले एउटा कुरा याद गरिन् ।
उहाँले आफूलाई कहिल्यै "अवतार" भन्नुभएन । कहिल्यै चमत्कारको विज्ञापन गर्नुभएन । कहिल्यै आफ्नो नाममा दान माग्नुभएन ।
उहाँले केवल एउटा कुरा भन्नुभयो—
"साधना मानिसलाई विनम्र बनाउँछ । अहङ्कार बढाउँछ भने त्यो साधना होइन ।"
त्यो वाक्य अनिताको मनमा गहिरो बस्यो ।
मन्दिरबाट फर्किने क्रममा केही युवाले प्रश्न गरे,
"दिदी, धेरैले भन्छन्—मानिसमा देवी आउँछ, योगिनी आउँछ, डाँकिनी पनि आउँछ । तपाईं के भन्नुहुन्छ ?"
अनिता केहीबेर मौन रहिन् । उनले प्रत्यक्ष निष्कर्ष सुनाइनन् ।
बरु भनिन्,
"हाम्रो समाजमा यस्ता विश्वास र परम्परा धेरै पुराना छन् । विभिन्न समुदायमा तिनका आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ छन् । त्यसलाई बुझ्न हतार गर्नु हुँदैन ।"
एक युवकले फेरि सोध्यो,
"अनि साँचो शक्ति कसमा हुन्छ ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"यदि कुनै आध्यात्मिक साधनाले मानिसलाई सत्यवादी, करुणामय, अनुशासित र निस्वार्थ बनाउँछ भने त्यो साधनाको फल राम्रो मान्न सकिन्छ । तर यदि त्यसको परिणाम अहङ्कार, भय, विभाजन वा शोषण हुन्छ भने त्यहाँ प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक हुन्छ ।"
त्यही दिन वृद्ध साधकले पनि एउटा कथा सुनाए ।
"दुई जना साधक थिए ।"
सबैले ध्यान दिए ।
"पहिलोले तीस वर्ष साधना गरेर गाउँभरि घोषणा गर्यो—'म विशेष शक्तिको धनी हुँ ।'
दोस्रोले तीस वर्ष साधना गरेर एउटै कुरा भन्यो—'म अझै सिकिरहेको छु ।'
तिमीलाई कसमा बढी आध्यात्मिकता देखिन्छ ?"
कसैले उत्तर दिएन ।
वृद्ध आफैँ बोले,
"जसमा विनम्रता बाँकी छ, त्यही अझै साधनाको बाटोमा छ ।"
अनिताले आदरपूर्वक उहाँतिर हेरिन् ।
त्यसपछि अर्को विषय उठ्यो ।
मन्दिरभित्र एउटा सूचना टाँसिएको थियो—
"भित्र फोटो तथा भिडियो खिच्न निषेध ।"
एक जना युवकले अनितालाई सोध्यो,
"दिदी, किन फोटो खिच्न नदिएको होला ? के यसमा कुनै रहस्य छ ?"
अनिताले सूचनापट्टतिर हेर्दै उत्तर दिइन्,
"यसका धेरै सम्भावित कारण हुन सक्छन् ।"
"जस्तै ?"
"कतिपय मन्दिरमा पूजा वा ध्यानका बेला शान्त वातावरण कायम राख्न यस्तो नियम बनाइन्छ । कतै भीड व्यवस्थापनका लागि हुन्छ । कतै पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षणका लागि । कतै धार्मिक परम्परा र पवित्रताको सम्मान गर्ने अभ्यासका रूपमा पनि यो नियम हुन्छ ।"
युवकले फेरि सोध्यो,
"अनि त्यसले कुनै अलौकिक शक्ति प्रमाणित गर्छ ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"फोटो खिच्न नदिनु मात्रले कुनै विशेष दाबी प्रमाणित वा अप्रमाणित गर्दैन । प्रत्येक परम्परालाई त्यसको आफ्नै ऐतिहासिक र धार्मिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ ।"
वृद्ध साधकले पनि थप्नुभयो,
"पवित्रता क्यामेराबाट जोगिने वस्तु होइन । त्यो मनको अवस्थासँग सम्बन्धित कुरा हो ।"
त्यही बेलामा एक जना व्यक्तिले ठूलो स्वरमा घोषणा गरे, "हाम्रो गुरुले आफूलाई देवीको प्रत्यक्ष अवतार भन्नुभएको छ । त्यसैले उहाँलाई प्रश्न गर्न पाइँदैन ।"
अनिताले शान्त स्वरमा सोधिन्,
"यदि कसैले आफूलाई असाधारण आध्यात्मिक स्थानमा रहेको दाबी गर्नुहुन्छ भने उहाँको जीवनमा करुणा, सत्यनिष्ठा, संयम र सेवाभाव झन् स्पष्ट देखिनुपर्दैन र ?"
ती व्यक्ति केहीबेर चुप लागे ।
अनिताले फेरि भनिन्,
"आदर अन्धो हुनुपर्दैन । प्रश्न अपमान पनि हुनुपर्दैन ।"
घर फर्किएपछि उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
त्यस दिनको अनुभव उनले यसरी लेखिन्—
"सच्चा आध्यात्मिकताको पहिलो चिन्ह शक्ति प्रदर्शन होइन, चरित्र हो । मानिसले आफूबारे के भन्छ भन्नेभन्दा उसले समाजका लागि कसरी बाँच्छ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।"
त्यसपछि अर्को हरफ थपिन्—
"व्यक्तिगत आध्यात्मिक अनुभवलाई सम्मान गर्न सकिन्छ । तर त्यही अनुभवका आधारमा सार्वजनिक रूपमा गरिने असाधारण दाबीले मानिसको जीवन, स्वास्थ्य वा निर्णयलाई प्रभाव पार्ने अवस्था आयो भने प्रश्न, परीक्षण र विवेकको स्थान सधैँ खुला रहनुपर्छ ।"
झ्यालबाहिर मन्दिरको घण्टी बजिरहेको थियो । अनिताले टाढाबाट नै हात जोडिन् ।
उनको श्रद्धा कुनै व्यक्तिप्रति थिएन ।
उनको श्रद्धा सत्य, सत्कर्म र विनम्रताप्रति थियो ।
किनभने उनले बुझिसकेकी थिइन्—
साँचो आध्यात्मिकता आफूलाई ठूलो प्रमाणित गर्न होइन, आफ्ना आचरणबाट अरूको जीवनमा उज्यालो थप्नका लागि हुन्छ ।
त्यही बुझाइसँगै उनको अर्को यात्रा सुरु भयो—जहाँ अब बहस आत्मा, शरीर र विज्ञानबीचको सम्बन्धबारे हुने थियो ।
९: आत्मा र भगवद्गीता
अनितामाथि एउटा आरोप बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—
"तिमी विज्ञानको कुरा गर्छौ, त्यसैले तिमी आध्यात्मिकतामा विश्वास गर्दिनौ ।"
उनी हरेक पटक मुस्कुराउँथिन् । किनकि यो आरोप उनको वास्तविक विचारसँग मेल खाँदैनथ्यो । उनी विज्ञानको सम्मान गर्थिन् । त्यत्तिकै श्रद्धाका साथ उनी भगवद्गीता पनि पढ्थिन् ।
एक बिहान उनी आफ्नो पुरानो डायरी, भगवद्गीता र केही विज्ञानका पुस्तक लिएर घरको आँगनमा बसिन् ।
बुबाले देखेर सोधे,
"आज के खोज्दै छ्यौ ?"
अनिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"मानिसहरू किन विज्ञान र धर्मलाई सधैँ एकअर्काको शत्रु ठान्छन् भन्ने बुझ्न खोज्दै छु ।"
बुबाले एउटा कुर्सी तानेर छेउमै बसे ।
"अनि के भेट्यौ ?"
"दुवैले सत्य खोज्न चाहन्छन्, तर विधि फरक छ ।"
त्यही दिन विश्वविद्यालयमा "चेतना, आत्मा र विज्ञान" विषयमा खुला संवाद आयोजना गरिएको थियो ।
मञ्चमा न्युरोलोजिस्ट, संस्कृतविद्, दार्शनिक र अनिता थिए ।
कार्यक्रमको अन्त्यतिर एक विद्यार्थीले प्रश्न सोध्यो—
"दिदी, तपाईं आत्मामा विश्वास गर्नुहुन्छ ?"
अनिताले कुनै हिचकिचाहट बिना उत्तर दिइन्,
"हो । म व्यक्तिगत रूपमा आत्माको अवधारणामा विश्वास गर्छु ।"
हलमा सन्नाटा छायो ।
उनी अगाडि बोलिन्,
"भगवद्गीताले आत्मालाई जन्म र मृत्युभन्दा परको तत्त्वका रूपमा वर्णन गर्छ । त्यो हिन्दू दर्शनको एक गहिरो आध्यात्मिक अवधारणा हो, जसले मानिसलाई नैतिकता, कर्तव्य र वैराग्यतर्फ प्रेरित गर्छ ।"
त्यसपछि उनले गीताको प्रसिद्ध श्लोकको भावार्थ सुनाइन्—
"आत्मा न जन्मिन्छ, न मर्छ । शरीर नाशवान् छ, तर आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन, आगोले जलाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन, हावाले सुकाउन सक्दैन ।"
हल शान्त थियो ।
त्यसैबेला एक विज्ञानका विद्यार्थी उठे ।
"यदि आत्मा छ भने विज्ञानले किन देखाउन सकेको छैन ?"
अनिताले प्रश्नको स्वागत गरिन् ।
"विज्ञानले मुख्यतः अवलोकन, परीक्षण र मापन गर्न सकिने विषयहरूको अध्ययन गर्छ । आत्मा भने धेरै धार्मिक र दार्शनिक परम्परामा आध्यात्मिक अवधारणा हो । त्यसैले यी दुईले एउटै प्रश्नलाई एउटै तरिकाले हेर्छन् भन्ने आवश्यक छैन ।"
उनले थपिन्,
"विज्ञानले शरीर, मस्तिष्क र जैविक प्रक्रियाको अध्ययन गर्छ । धर्मले जीवनको अर्थ, नैतिकता, चेतना र आध्यात्मिक अनुभवबारे आफ्नै दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ ।"
न्युरोलोजिस्टले पनि सहमति जनाउँदै भने,
"चेतना र आत्माको प्रश्न अझै दार्शनिक र वैज्ञानिक दुवै क्षेत्रमा गहन अनुसन्धानको विषय बनेको छ ।"
कार्यक्रमपछि पत्रकारले अर्को प्रश्न गरे ।
"के तपाईं भन्न खोज्दै हुनुहुन्छ कि आत्मा मुटुभित्र हुन्छ ?"
अनिता केही क्षण सोचिन्।
"धार्मिक ग्रन्थ र लोकविश्वासमा आत्माको स्थानबारे विभिन्न प्रतीकात्मक र दार्शनिक व्याख्याहरू पाइन्छन् । धेरै परम्परामा 'मुटु' लाई केवल रगत पम्प गर्ने अङ्गको अर्थमा होइन, चेतना, करुणा वा अन्तरआत्माको प्रतीक मनका रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ ।"
उनले स्पष्ट पारिन्,
"मानव शरीरको कार्यप्रणालीबारे आधुनिक चिकित्सा विज्ञानका आफ्नै स्थापित व्याख्या छन् । त्यसैले धार्मिक प्रतीकलाई वैज्ञानिक शारीरिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन ।"
पत्रकारले टाउको हल्लाए ।
त्यस साँझ अनिता अस्पताल गइन् । उनी आफ्नी पुरानी साथी डा. सन्ध्यालाई भेट्न पुगेकी थिइन् । सन्ध्या मुटुरोग विशेषज्ञ थिइन् ।
अनिताले मुस्कुराउँदै सोधिन्,
"तिमी मुटुको अध्ययन गर्छ्यौ । म आत्माबारे पढ्छु । के हामी एकअर्काका विरोधी हौँ ?"
डा. सन्ध्या हाँसिन् ।
"म कक्षमा मुटुको संरचना पढाउँछु । तिमी जीवनको अर्थबारे प्रश्न उठाउँछ्यौ । यी फरक क्षेत्र हुन् ।"
"अनि मानिसले किन झगडा गर्छन् ?"
"सायद विज्ञानले उत्तर दिन नसकेको ठाउँमा धर्मले अर्थ खोज्छ, र धर्मले परीक्षण नगरेका दाबीलाई विज्ञानले परीक्षण गर्न खोज्छ । समस्या तब हुन्छ, जब दुवैले एकअर्काको क्षेत्र कब्जा गर्न खोज्छन् ।"
अनिता लामो समयसम्म त्यो वाक्यबारे सोचिरहिन् । केही दिनपछि उनी मन्दिर गइन् । त्यहाँ एक वृद्ध महिला आँखा बन्द गरेर जप गरिरहेकी थिइन् । अनिताले उहाँलाई केही बेर हेर्दै बसिन् । उहाँ कसैलाई चमत्कारको वाचा गरिरहनुभएको थिएन । कसैसँग पैसा मागिरहनुभएको थिएन । उहाँ आफ्नो श्रद्धामा मग्न हुनुहुन्थ्यो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"यस्तो आस्था कसैको अधिकार हो । यसले कसैलाई हानि पुर्याउँदैन ।"
त्यो क्षण उनलाई आफ्नो यात्राको उद्देश्य फेरि स्पष्ट भयो । उनी विश्वास हटाउन होइन, विश्वासको नाममा हुने शोषण हटाउन निस्किएकी थिइन् ।
त्यो रात उनले डायरी खोलिन्।
उनले लेखिन्—
"भगवद्गीताको आत्मासम्बन्धी शिक्षा मेरो व्यक्तिगत आध्यात्मिक विश्वासको स्रोत हो । त्यसले मलाई सत्य, कर्तव्य, करुणा र निस्वार्थ कर्मतर्फ प्रेरित गर्छ ।"
केही क्षणपछि उनले अर्को हरफ थपिन्—
"विज्ञान र आध्यात्मिकता सबै प्रश्नको एउटै विधिबाट उत्तर खोज्दैनन् । शरीरको अध्ययनमा विज्ञानको विधि आवश्यक छ । आध्यात्मिक अर्थ र नैतिक चिन्तनमा धार्मिक तथा दार्शनिक परम्पराले पनि धेरै मानिसलाई मार्गदर्शन दिन्छन् । दुवैबीच सम्मानजनक संवाद सम्भव छ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले भगवद्गीताको पुस्तकलाई आदरपूर्वक शेल्फमा राखिन् । त्यसपछि उनले विज्ञानको पुस्तक पनि त्यही शेल्फमा राखिन् । दुवै पुस्तक एकअर्काको छेउमा थिए ।
अनिताले मुस्कुराउँदै सोचिन्—
"समझका बाटा फरक हुन सक्छन् । तर यदि तिनले मानिसलाई सत्य, करुणा, जिम्मेवारी र विवेकतर्फ डोर्याउँछन् भने संवाद सम्भव हुन्छ, द्वन्द्व अनिवार्य होइन ।"
१०: विज्ञान र आस्था
अनिताको यात्राले अब अर्को गम्भीर मोड लिएको थियो । धेरै मानिसले उनलाई एउटा प्रश्न बारम्बार सोधिरहेका थिए—
"यदि विज्ञानले सबै कुरा गर्न सक्छ भने मानिस किन भगवान्लाई सम्झन्छ ?"
अर्कोतर्फ कसैले भन्थे—
"यदि भगवान् हुनुहुन्छ भने अस्पताल किन जाने ?"
अनितालाई लाग्थ्यो, यी दुवै प्रश्नमा एउटै गल्ती थियो । दुवै पक्षले एकलाई स्वीकार गर्न अर्कोको अस्तित्व अस्वीकार गर्न खोजिरहेका थिए ।
एक दिन उनी जिल्ला अस्पताल पुगिन् । त्यहाँ आपत्कालीन कक्षबाहिर ठूलो भीड थियो । एक बालकलाई सर्पले टोकेको रहेछ । आमा रोइरहेकी थिइन् । बुबा आत्तिएका थिए । चिकित्सकहरूको टोली तुरुन्त उपचारमा जुट्यो । केही घण्टापछि चिकित्सक बाहिर आए ।
"अब अवस्था नियन्त्रणमा छ ।"
पूरै परिवारले राहतको सास फेर्यो । त्यो दृश्य हेरेर अनिताले चिकित्सकलाई नमस्कार गरिन्।
"तपाईंहरूको काम जीवन बचाउनु हो ।"
चिकित्सक मुस्कुराए ।
"हामी प्रयास गर्छौँ । अन्तिम परिणाम सधैँ हाम्रो हातमा हुँदैन ।"
त्यो उत्तर अनितालाई मन पर्यो । त्यहाँ अहङ्कार थिएन । कर्तव्य मात्र थियो ।
अस्पतालबाट फर्कँदै गर्दा बाटोमा एउटा ठूलो भीड देखियो । एक जना व्यक्तिले बिरामीको शरीरमाथि हात घुमाउँदै भनिरहेका थिए,
"अस्पताल जानुपर्दैन । काँचो वायु निकालिदिन्छु ।"
मानिसहरू आश्चर्यले हेरिरहेका थिए । कसैले पैसा चढाइरहेका थिए । अनिताले केहीबेर दृश्य हेरिन् । उनले भीडलाई गाली गरिनन् । त्यो व्यक्तिलाई पनि अपमान गरिनन् । उनी केवल बिरामीका आफन्तसँग गइन् ।
"चिकित्सकलाई पनि देखाउनुभएको छ ?"
उनीहरू अलमलिए ।
"पहिला यही प्रयास गरौँ भनेका हुन् ।"
अनिताले शान्त स्वरमा भनिन्,
"यदि अवस्था गम्भीर छ भने उपचार ढिला नगर्नुहोस् । आध्यात्मिक प्रार्थना गर्न चाहनुहुन्छ भने पनि गर्नुस्, तर आवश्यक चिकित्सा उपचारलाई त्यसको विकल्प नबनाउनुहोस् ।"
त्यो परिवारले अन्ततः बिरामीलाई अस्पताल लैजाने निर्णय गर्यो ।
केही दिनपछि एउटा टेलिभिजन बहसमा यही विषय उठ्यो ।
सञ्चालकले प्रश्न गरे,
"डाक्टरको उपचार कि काँचो वायु ?"
अनिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"यो प्रतिस्पर्धाको विषय होइन ।"
सबै चकित भए ।
उनले अगाडि भनिन्,
"रोगको उपचारका लागि प्रमाणमा आधारित चिकित्सा प्रणालीको आफ्नै महत्त्व छ । व्यक्तिगत रूपमा कसैले प्रार्थना, ध्यान वा धार्मिक आस्थाबाट मानसिक बल पाउँछ भने त्यो पनि उसको अधिकार हो । तर कुनै पनि आध्यात्मिक अभ्यासलाई प्रमाणित चिकित्सकीय उपचारको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नु जिम्मेवार हुँदैन ।"
हलमा उपस्थित एक चिकित्सकले पनि सहमति जनाए ।
"बिरामीको विश्वास र मनोबल महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर आपत्कालीन उपचार ढिला हुनु खतरनाक हुन सक्छ ।"
त्यसै कार्यक्रममा अर्को प्रश्न आयो ।
"तपाईं धर्मलाई किन यति धेरै व्याख्या गर्नुहुन्छ ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"किनकि मेरो बुझाइमा धर्मको केन्द्र सत्कर्म हो ।"
"मन्दिर जाने होइन ?"
"मन्दिर जानु श्रद्धाको अभिव्यक्ति हुन सक्छ । तर धर्म त्यतिमै सीमित हुँदैन ।"
"अनि धार्मिक भेष ?"
अनिताले सम्मानपूर्वक भनिन्,
"धार्मिक वेशभूषा, चिन्ह वा परम्पराको आफ्नै सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व हुन सक्छ । तर केवल भेषले मात्र मानिसको चरित्र प्रमाणित गर्दैन । धर्म अन्ततः व्यवहार, सत्यनिष्ठा, करुणा र जिम्मेवारीमा देखिनुपर्छ ।"
हलमा केही क्षण मौनता छायो ।
कार्यक्रम सकिन नपाउँदै सामाजिक सञ्जालमा फेरि आरोपको बाढी आयो ।
"फेरि विदेशी डलर खाएर धर्म सिकाउन आएकी ।"
"इसाईको पैसा खाएर हिन्दू धर्म बिगार्न खोजेकी ।"
अनिताले यसपटक पनि आवेशमा प्रतिक्रिया दिइनन् ।
भोलिपल्ट पत्रकार सम्मेलनमा उनले स्पष्ट भनिन्—
"ममाथि यस्तो आरोप लगाउने अधिकार सबैलाई छ । तर आरोप प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ । यदि कसैसँग कुनै प्रमाण छ भने सम्बन्धित निकायमा प्रस्तुत गर्नुस् । यदि छैन भने कृपया असहमतिलाई व्यक्तिगत आरोपमा नबदलौँ ।"
एक पत्रकारले सोधे,
"अनि तपाईं किन बारम्बार धर्मकै कुरा गर्नुहुन्छ ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"किनकि म धर्मको आलोचना होइन, धर्मको मर्यादाको पक्षमा बोलिरहेकी छु । मेरो विचारमा कुनै पनि धर्मको सम्मान त्यतिबेला बढ्छ, जब त्यसको नाममा हुने शोषण घट्छ ।"
त्यसै साँझ उनी आफ्ना गुरुज्यूलाई भेट्न गइन् ।
गुरुज्यूले सोधे,
"छोरी, यति धेरै आरोप सुन्दा रिस उठ्दैन ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"पहिले उठ्थ्यो । अहिले कम उठ्छ ।"
"किन ?"
"किनकि सत्यलाई हतार हुँदैन भन्ने कुरा बिस्तारै बुझ्दै छु ।"
गुरुज्यूले भगवद्गीताको एउटा श्लोकको भावार्थ सम्झाउँदै भन्नुभयो,
"सत्य र कर्तव्यको बाटोमा हिँड्नेले प्रशंसा र निन्दा दुवैलाई समान भावले हेर्न सिक्नुपर्छ ।"
अनिताले श्रद्धापूर्वक टाउको झुकाइन् ।
राति घर फर्केर उनले डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"विज्ञान र आस्था एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन् । विज्ञानले प्रमाणका आधारमा उपचार खोज्छ । आस्थाले धेरै मानिसलाई नैतिक बल, आशा र धैर्य दिन सक्छ । तर आस्थाको नाममा प्रमाणित उपचारलाई अस्वीकार गर्नु वा मानिसलाई भ्रममा पार्नु उचित होइन ।"
केही क्षणपछि उनले अर्को हरफ थपिन्—
"धर्मको पहिचान भेष, उपाधि वा प्रदर्शनले होइन; सत्य, करुणा, सेवा र सत्कर्मले हुन्छ । र सत्यलाई कुनै विदेशी मुद्रा, कुनै आरोप वा कुनै अफवाहले अपवित्र बनाउन सक्दैन । सत्यको मूल्य प्रमाण, आचरण र समयले निर्धारण गर्छ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाट बाहिर हेरिन् । पूर्व दिशामा बिहानको पहिलो उज्यालो फैलिन थालेको थियो । उनी प्रभात हेर्दै मनमनै मुस्कुराइन् । उज्यालोले कहिल्यै अन्धकारसँग झगडा गर्दैन । उज्यालो केवल आफ्नो काम गर्छ । अनिताले पनि त्यही बाटो रोजेकी थिइन्:- शान्त रहँदै, प्रमाणलाई सम्मान गर्दै, आस्थाको गरिमालाई जोगाउँदै र मानिसको जीवनलाई केन्द्रमा राख्दै अघि बढ्ने बाटो ।
११: श्मशान र अघोरी ढोँग
अनिताको चर्चाले अब अर्को संवेदनशील विषय छोएको थियो—तन्त्रसाधना । कतिपय मानिसका लागि तन्त्र रहस्य थियो । कतिपयका लागि डर, कतिपयका लागि व्यापार र कतिपयका लागि गम्भीर आध्यात्मिक अनुशासन । अनितालाई थाहा थियो, यी सबैलाई एउटै तराजुमा राखेर निर्णय गर्न मिल्दैन ।
एक साँझ सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो तीव्र गतिमा फैलियो।
भिडियोमा एक जना व्यक्तिले घोषणा गरिरहेका थिए—
"हिजो राति श्मशानमा भैरव प्रत्यक्ष प्रकट भए । काली माताले मलाई एक घण्टा बोलाउनुभयो । अब मेरो शक्तिलाई कसैले रोक्न सक्दैन ।"
हजारौँ प्रतिक्रिया आए । कसैले "जय" लेखे । कसैले श्रद्धाले दण्डवत् गरे । कसैले ठूलो रकम चढाउने घोषणा गरे । पत्रकारहरूले फेरि अनितासँग प्रतिक्रिया मागे ।
भोलिपल्ट पत्रकार सम्मेलनमा एउटा पत्रकारले सोधे,
"यस्ता दाबीबारे तपाईंको धारणा के छ ?"
अनिता केही क्षण मौन रहिन् । उनले व्यक्तिको नाम लिन चाहिनन् ।
शान्त स्वरमा भनिन्,
"तन्त्रसाधना हिन्दू र बौद्ध परम्पराका केही धारामा गम्भीर आध्यात्मिक अभ्यासका रूपमा वर्णित छ । त्यसलाई सनसनी वा मनोरञ्जनको विषय बनाउनु उचित होइन ।"
पत्रकारले फेरि प्रश्न गरे,
"अनि यस्ता सार्वजनिक दाबी ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"यदि कसैले असाधारण आध्यात्मिक अनुभव भएको दाबी गर्नुहुन्छ भने त्यो उहाँको व्यक्तिगत अनुभव हुन सक्छ । तर त्यसलाई सार्वजनिक रूपमा प्रयोग गरेर मानिसबाट अन्धविश्वास, डर वा आर्थिक लाभ लिन खोजियो भने त्यसबारे प्रश्न उठाउन पाइन्छ ।"
केही दिनपछि उनलाई एउटा खुला छलफलमा निमन्त्रणा आयो । त्यहाँ तन्त्रशास्त्र अध्ययन गरेका एक वृद्ध विद्वान पनि उपस्थित थिए । अनिताले सम्मानपूर्वक उहाँलाई नमस्कार गरिन् ।
विद्वानले मुस्कुराउँदै भने,
"छोरी, तिमी तन्त्रको विरोध गर्न आएकी हौ ?"
"होइन, गुरुवर । म तन्त्रको नाममा हुने प्रदर्शनबारे प्रश्न गर्न आएकी हुँ ।"
विद्वान सन्तुष्ट देखिनुभयो ।
"त्यो ठूलो फरक हो ।"
छलफलको क्रममा एक युवक उठे ।
"दिदी, कसैले भन्छ—'भैरवले बोलाए', 'कालीले आदेश दिइन्' । हामी कसरी बुझ्ने ?"
अनिताले उत्तर दिनुअघि वृद्ध विद्वानतिर हेरिन् ।
उहाँले टाउको हल्लाउँदै सङ्केत गर्नुभयो—"बोल ।"
अनिताले भनिन्,
"आध्यात्मिक अनुभूतिबारे विभिन्न परम्परामा फरक–फरक विश्वास छन् । तर कुनै पनि अनुभूति व्यक्तिको चरित्र, व्यवहार र जिम्मेवारीबाट पनि मूल्याङ्कन हुनुपर्छ । यदि त्यही अनुभवको नाममा मानिसलाई डर देखाइन्छ, आफूलाई सर्वोच्च घोषणा गरिन्छ वा धन कमाउने माध्यम बनाइन्छ भने सावधानी आवश्यक हुन्छ ।"
त्यसपछि अनिताले एउटा घटना सुनाइन् ।
"केही समयअघि मैले एक जना व्यक्तिलाई सोधेकी थिएँ—'तपाईंले भन्नुभएको साधनाको विधि के हो ? तपाईंले उल्लेख गर्नुभएको मन्त्रको अर्थ र प्रयोगबारे बताइदिनुहोस् ।'"
हलमा सबैले ध्यान दिए ।
"उहाँले स्पष्ट उत्तर दिन सक्नुभएन । बरु विषय नै बदल्नुभयो ।"
अनिताले अगाडि भनिन्,
"कुनै पनि गहिरो आध्यात्मिक वा तान्त्रिक परम्पराको नाम लिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । यदि कसैले आफूलाई त्यसको ज्ञाता भनी प्रस्तुत गर्नुहुन्छ भने कम्तीमा त्यससम्बन्धी आधारभूत शिक्षाको समझ, अनुशासन र उत्तरदायित्व पनि देखिनुपर्छ ।"
वृद्ध विद्वानले थप्नुभयो,
"साधना प्रदर्शनका लागि होइन । आत्मअनुशासनका लागि हो ।"
छलफल सकिएपछि केही विद्यार्थी अनितासँग आए ।
एक जनाले सोध्यो,
"अनि अघोरी भनेको सबै गलत हो ?"
अनिताले तुरुन्त टाउको हल्लाइन् ।
"त्यसरी सामान्यीकरण गर्नु ठीक हुँदैन ।"
"किन ?"
"किनकि विभिन्न धार्मिक परम्परामा तपस्या र साधनाका अनेक विधि छन् । तीबारे अध्ययन नगरी सबैलाई एउटै निष्कर्षमा पुर्याउनु उचित हुँदैन । तर कुनै पनि परम्पराको नाममा हिंसा, ठगी, डरको व्यापार वा शोषण जायज हुँदैन ।"
विद्यार्थीले डायरीमा त्यो वाक्य टिपे ।
केही दिनपछि अनिता एउटा प्राचीन श्मशानघाट पुगिन् । साँझको समय थियो । आरतीको धुन टाढासम्म सुनिन्थ्यो । त्यहाँ एक वृद्ध साधु शान्त भएर ध्यानमा बसेका थिए ।
न कुनै भीड ।
न कुनै प्रचार ।
न कुनै चमत्कारको घोषणा ।
अनिता केही समय मौन बसिन् । ध्यान समाप्त भएपछि साधुले आँखा खोले ।
"किन आएकी छोरी ?"
"साधना बुझ्न ।"
साधु मुस्कुराए ।
"साधना देखाउने वस्तु होइन ।"
"अनि शक्ति ?"
"जति धेरै शक्ति भएको दाबी गरिन्छ, त्यति नै सावधान भएर हेर्नुपर्छ । साँचो साधनाले प्रायः मानिसलाई विनम्र बनाउँछ ।"
अनिताले उहाँका शब्दहरू मनभित्र सुरक्षित राखिन् ।
राति घर फर्किएपछि उनले डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"तान्त्रिक साधना, वैदिक साधना वा अन्य कुनै आध्यात्मिक अभ्यासलाई बुझ्न अध्ययन, सन्दर्भ र सम्मान आवश्यक हुन्छ । अज्ञानका आधारमा न त अन्धविश्वास फैलाउनु उचित हो, न त सम्पूर्ण परम्परालाई अपमान गर्नु ।"
केही क्षणपछि उनले अर्को हरफ थपिन्—
"ढोँगको पहिचान पोशाकले होइन, व्यवहारले हुन्छ । जसले शिक्षाको समझभन्दा प्रदर्शन, सेवाभन्दा प्रसिद्धि र सत्यभन्दा भय बेच्न खोज्छ, त्यहाँ विवेक आवश्यक हुन्छ । सच्चा साधना मानिसलाई विनम्र, जिम्मेवार र करुणामय बनाउँछ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाट बाहिर हेर्दै मनमनै भनिन्—
"धर्म र साधनाको सम्मान गर्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको तिनको नाममा हुने भ्रम र शोषणलाई चुनौती दिनु हो ।"
त्यस रात उनी अझ स्पष्ट भइन् । उनी तन्त्रसँग लडिरहेकी थिइनन् । उनी तन्त्रको नाममा फैलाइने ढोँग, भय र स्वार्थसँग संवाद गरिरहेकी थिइन् ।
र उनको विश्वास झन् बलियो हुँदै गइरहेको थियो—
सत्यलाई रहस्यको आवरण होइन, चरित्रको उज्यालोले चिनिन्छ ।
१२: धर्मको कुरूपता र कानून
अनिताले आफ्नो यात्राको सबैभन्दा कठिन सत्य बिस्तारै बुझ्न थालेकी थिइन् । समस्या केवल केही ढोंगी व्यक्तिहरू थिएनन् । समस्या त्यो वातावरण पनि थियो, जहाँ मानिसको डर, पीडा, निराशा र असहाय अवस्थालाई व्यापार बनाइन्थ्यो ।
त्यसैले उनले भन्न थालेकी थिइन्—
"धर्मलाई कुरूप बनाउने धर्म होइन, धर्मको नाममा हुने शोषण हो ।"
एक दिन उनलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी एउटा राष्ट्रिय गोष्ठीमा बोलाइएको थियो । त्यहाँ मनोचिकित्सक, समाजशास्त्री, कानुनविद्, धर्मगुरु र विद्यार्थीहरू उपस्थित थिए । कार्यक्रमको अन्त्यतिर एक जना मनोचिकित्सकले आफ्नो अनुभव सुनाए ।
"हामीकहाँ केही बिरामी उपचारका लागि धेरै ढिलो आइपुग्छन् । कतिपयले महिनौँसम्म आफूलाई अलौकिक प्रभाव परेको ठानेर विभिन्न ठाउँ धाएका हुन्छन् । सबै घटना एउटै कारणले हुँदैनन्, तर आवश्यक उपचार ढिलो हुँदा समस्या जटिल बन्न सक्छ ।"
अनिताले ध्यानपूर्वक सुनिन् । उनी तुरुन्त निष्कर्षमा पुगिनन् । किनकि उनलाई थाहा थियो—प्रत्येक मानसिक, शारीरिक वा आध्यात्मिक अनुभवलाई एउटै व्याख्याले बुझ्न सकिँदैन ।
कार्यक्रमपछि एक युवाले उनीसँग भेटेर भने,
"दिदी, म धेरै तनावमा थिएँ । त्यस बेला एक जनाले 'विशेष पूजा नगरे जीवन बिग्रन्छ' भनेर डर देखाए । मैले ठूलो रकम खर्च गरें । पछि पनि केही परिवर्तन भएन ।"
अनिताले शान्त स्वरमा सोधिन्,
"त्यसपछि ?"
"पछि मनोपरामर्श लिएँ । परिवारसँग कुरा गरें । अहिले धेरै राम्रो छु ।"
अनिताले उसको काँधमा हात राखिन् ।
"मानिस दुःखी भएको बेला उसलाई सबैभन्दा बढी सहारा चाहिन्छ, डर होइन ।"
केही दिनपछि एउटा टेलिभिजन बहसमा सञ्चालकले सोधे,
"तपाईं बारम्बार भन्नुहुन्छ—धर्मलाई कुरूप बनाइँदैछ । यसको अर्थ के हो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"जब भगवान्को नाम डर बेच्न प्रयोग हुन्छ, धर्म कुरूप हुन्छ । जब चमत्कारको नाममा मानिसलाई आर्थिक रूपमा शोषण गरिन्छ, धर्म कुरूप हुन्छ । जब सेवा र सत्कर्मभन्दा व्यक्तिपूजा ठूलो बनाइन्छ, धर्मको वास्तविक मर्म ओझेलमा पर्छ ।"
सञ्चालकले अर्को प्रश्न गरे,
"अनि यसको जिम्मेवार को ?"
अनिताले केही क्षण सोचिन् ।
"जिम्मेवारी सबैको छ । गलत काम गर्ने व्यक्तिको पनि, प्रश्न नगर्ने समाजको पनि, र आवश्यक ठाउँमा कानुनी प्रक्रिया प्रभावकारी बनाउन नसक्ने राज्यको पनि ।"
त्यस कार्यक्रममा एक वरिष्ठ कानुनविद् पनि उपस्थित थिए ।
उहाँले भन्नुभयो,
"आस्थाको स्वतन्त्रता संविधानले संरक्षण गरेको अधिकार हो । तर यदि कसैले ठगी, डर देखाएर पैसा असुली, हिंसा, वा अन्य गैरकानुनी कार्य गर्छ भने त्यो कानुनी अनुसन्धानको विषय बन्छ ।"
अनिताले सहमतिमा टाउको हल्लाइन् ।
"त्यही सन्तुलन कायम हुनु आवश्यक छ ।"
त्यसै रात सामाजिक सञ्जालमा फेरि एउटा भिडियो भाइरल भयो ।
एक व्यक्तिले घोषणा गरिरहेका थिए—
"जो मेरो शरणमा आउँदैन, उसको जीवनमा दुर्भाग्य सुरु हुन्छ ।"
हजारौँ मानिसले त्यो भिडियो साझा गरे । अनिताले भिडियो बन्द गरिन् । उनले लामो टिप्पणी लेखिनन् ।
केवल एउटा वाक्य सार्वजनिक गरिन्—
"आस्था स्वतन्त्र हुनुपर्छ, डरको बन्दी होइन । जहाँ भय सिर्जना गरेर नियन्त्रण गर्न खोजिन्छ, त्यहाँ विवेकले प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
केही दिनपछि उनी एउटा सानो गाउँमा पुगिन् । त्यहाँ एउटा वृद्ध धर्मगुरुले उनलाई मन्दिरको प्राङ्गणमा बस्न आग्रह गर्नुभयो ।
उहाँले भन्नुभयो,
"छोरी, अहिले धेरै मानिस धर्मभन्दा व्यक्तिलाई मान्न थालेका छन् ।"
अनिताले सोधिन्,
"त्यो किन भयो होला ?"
वृद्धले उत्तर दिनुभयो,
"किनकि भगवान् शान्त हुनुहुन्छ । तर प्रदर्शन गर्ने मानिसहरू धेरै ठूलो स्वरमा बोल्छन् ।"
अनिता मुस्कुराइन् ।
त्यो उत्तरमा गहिरो अनुभव लुकेको थियो ।
गाउँबाट फर्किने क्रममा उनले एउटा विद्यालयमा केही विद्यार्थीसँग भेट गरिन् ।
एक विद्यार्थीले सोध्यो,
"दिदी, धर्मलाई कसरी बचाउने ?"
अनिताले बोर्डमा दुई शब्द लेखिन्—
'श्रद्धा' र 'विवेक' ।
त्यसपछि भनिन्,
"यी दुवै सँगै हिँड्नुपर्छ । श्रद्धाबिना धर्म सुख्खा हुन सक्छ । विवेकबिना धर्मको नाममा भ्रम फैलिन सक्छ ।"
विद्यार्थीहरूले त्यो वाक्य आफ्नो कापीमा टिपे ।
राति घर पुगेपछि उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
आजको लेखाइ केही लामो थियो ।
"मानिसको कमजोर क्षण—दुःख, रोग, शोक, डर वा निराशा—सबैभन्दा संवेदनशील समय हो । यस्तो अवस्थामा उसलाई सहानुभूति, सत्य जानकारी र आवश्यक सहयोग दिनुपर्छ । यदि त्यही अवस्थाको दुरुपयोग गरेर कसैले स्वार्थ पूरा गर्छ भने त्यसले धर्मलाई होइन, धर्मको नामलाई प्रयोग गरेको हुन्छ ।"
त्यसपछि उनले अर्को हरफ थपिन्—
"धर्मको गरिमा जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको सत्कर्म, पारदर्शिता, शिक्षा र आवश्यक परे कानुनी उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नु हो । कानूनले आस्थालाई होइन, गैरकानुनी कार्यलाई हेर्छ । समाजले पनि व्यक्तिपूजाभन्दा सत्य, सेवा र नैतिकतालाई प्राथमिकता दिन सिक्नुपर्छ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाट बाहिर हेरिन् ।
टाढाको मन्दिरमा साँझको आरती भइरहेको थियो । घण्टीको ध्वनि शान्त थियो । त्यस ध्वनिमा न कुनै भय थियो । न कुनै व्यापार । केवल श्रद्धा थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"धर्मको उज्यालो कहिल्यै मानिसलाई डराएर फैलिँदैन । त्यो त सत्य, करुणा, सेवा र विवेकको दीपबाट फैलिन्छ । त्यस दीपमाथि कालो धुवाँ छाउने प्रयास हुन सक्छ, तर धुवाँ हटाउने जिम्मेवारी पनि समाजकै हो ।"
त्यही सङ्कल्पका साथ उनी अर्को यात्रातर्फ अघि बढिन्—जहाँ बहस अब शक्ति, विज्ञापन र भगवान्को नामको व्यापारबीचको सीमारेखाबारे हुने थियो ।
१३:रगतको सम्बन्ध: परिवार पनि रोइरहेको थियो
"फेरि ऊ सम्झनाको अँध्यारो सुरुङभित्र पस्यो..."
दीपेनले आँखा चिम्लियो । मन फेरि धेरै वर्ष पछाडि फर्कियो । यसपटक उसले आफ्नै पीडा मात्र देखेन । उसले आफ्ना बुवाका अनुहारका चाउरीहरू देख्यो । आमाको निद्राविहीन आँखाहरू देख्यो । दाजुभाइको मौन रिस देख्यो । अचानक उसलाई लाग्यो—दुःख त ऊ एक्लैले मात्र भोगेको रहेनछ ।
जनयुद्धका दिनहरू थिए । गाउँमा बन्दुकको आवाज नयाँ थिएन । कहिले प्रहरी आउँथे, कहिले सेना, कहिले विद्रोही, बीचमा सामान्य मानिस । एक साँझ गाउँमा हल्ला फैलियो ।
"दीपेनलाई सेनाले समातेछ रे !"
बुवाको मुटु एकछिन रोकिनेजस्तै भयो । उहाँ दौडिनुभयो । मानिसहरूको भीड छिचोल्दै अगाडि पुग्दा उहाँले देख्नुभयो—छोराको शरीर धुलोले भरिएको थियो । अनुहार सुन्निएको थियो । आँखा डरले भरिएका थिए । त्यो दृश्यले बुवाको मनमा कहिल्यै नमेटिने घाउ बनायो ।
घर फर्किएपछि उहाँ रातभर निदाउन सक्नुभएन ।
बारम्बार एउटै कुरा दोहोरिन्थ्यो—
"मेरो छोरा बच्ला कि नबच्ला ?"
त्यही दिनदेखि उहाँको डर सुरु भएको थियो ।
समय बित्दै गयो । दीपेन फेरि सामान्यजस्तै देखिन्थ्यो । तर कहिलेकाहीँ ऊ एक्लै बोल्थ्यो । राति निदाउँदैनथ्यो । अचानक रिसाउँथ्यो । कहिले दिनौँसम्म मौन बसिरहन्थ्यो । बुवाले यी सबैलाई एउटै कारणसँग जोड्नुभयो ।
"त्यो दिनको घटनाले मेरो छोरो बिग्रियो ।"
उहाँलाई मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा धेरै जानकारी थिएन । त्यसैले उहाँले आफ्नो अनुभवअनुसार कारण खोज्नुभयो । उहाँ गलत मानिस थिएनन् । उहाँ केवल चिन्तित बुबा हुनुहुन्थ्यो ।
आमाको संसार झन् कठिन थियो । हरेक बिहान उनी दीपेनको अनुहार हेरेर उठ्थिन् ।
"आज कस्तो होला ?"
यही प्रश्नले उनको दिन सुरु हुन्थ्यो । खाना खान बोलाउँदा दीपेन कहिले खान्थ्यो । कहिले थाल नै धकेलिदिन्थ्यो । कहिले दिनभर केही नखाई बसिरहन्थ्यो । आमा भित्रभित्रै गलिरहेकी थिइन् । राति सबै सुतेपछि उनी चुपचाप उठेर छोराको कोठामा जान्थिन् । उसले सास फेरिरहेको छ कि छैन हेर्थिन् । कहिलेकाहीँ निधार छाम्थिन् ।
कहिलेकाहीँ ओछ्यानको छेउमै बसेर रुन थाल्थिन् ।
"हे भगवान्, मेरो छोरालाई के भयो ?"
तर भगवान्ले त्यस रात पनि उत्तर दिनुभएन ।
गाउँलेहरूको व्यवहार झन् पीडादायी थियो ।
धारामा पानी भर्दै गर्दा कसैले भन्थ्यो,
"तिम्रो छोरो त पागल भएछ रे !"
कसैले कानमा फुसफुसाउँथ्यो,
"यसलाई घरमा बाँधेर राख ।"
कसैले सल्लाह दिन्थ्यो,
"फलानो धामीकहाँ लग ।"
अर्को भन्थ्यो,
"फलानी माताले एकैछिनमा निको पारिदिन्छिन् ।"
आमा सबै कुरा सुन्थिन् । कुन कुरा सही हो, उनलाई थाहा थिएन ।
तर एउटा कुरा निश्चित थियो—
उनले आफ्नो छोरालाई गुमाउन चाहँदिनथिइन् ।
बुवाले खेतको एउटा टुक्रा बेच्नुभयो । त्यो पैसाले औषधि किनियो । डाक्टरकहाँ लगियो ।
फेरि अर्कोले भन्यो,
"डाक्टरले केही गर्न सक्दैन । यो त लागेकै हो ।"
बुवा फेरि झाँक्रीकहाँ गए । त्यहाँबाट अर्को माताकहाँ । त्यहाँबाट अर्को साधुकहाँ । प्रत्येकले नयाँ आशा बेच्थ्यो । नयाँ खर्च थप्थ्यो । नयाँ प्रतीक्षा दिन्थ्यो । बुवा घर फर्कँदा थाकेका हुन्थे । तर हार मानेका हुन्थेनन् ।
उहाँको मनमा एउटै कुरा थियो—
"मेरो छोरा निको हुनुपर्छ ।"
दाजुभाइको पीडा कसैले बुझेन । उनीहरू पनि त त्यही घरका सदस्य थिए ।
पसलमा ग्राहक आउँदा कसैले सोध्थ्यो,
"तिम्रो भाइलाई फेरि के भयो ?"
उनीहरू मुस्कुराएर टारिदिन्थे । तर भित्रभित्रै चर्किन्थे ।
एक रात भाइले बुवासँग भन्यो,
"हामीले सकेको सहयोग त गरिरहेकै छौँ । पसलको आम्दानी पनि यतै खर्च भयो । तर अब के गर्ने ?"
बुवा मौन बस्नुभयो । किनकि उहाँसँग उत्तर थिएन ।
भाइले फेरि भन्यो,
"मलाई दाइसँग रिस छैन । तर हामी पनि थाकिसक्यौँ ।"
त्यो वाक्यमा घृणा थिएन । थकान थियो । असहायपन थियो । एक दिन परिवारको बैठक बस्यो । आँगनमा सबै जम्मा भए ।
बुवाले गम्भीर स्वरमा भन्नुभयो,
"डाक्टरले दिएको औषधि नियमित खानुपर्छ ।"
दीपेन चुप लागिरह्यो । केही बेरपछि उसले टाउको हल्लायो ।
"मलाई केही भएको छैन ।"
बुवाको स्वर उचालियो ।
"तिमीलाई केही भएको छैन भने रातभर किन नसुत्ने ?"
आमाले तुरुन्त बीचमा बोलिन् ।
"रिसाएर हुँदैन ।"
बुवाले दुवै हातले टाउको समात्नुभयो ।
"म रिसाएको होइन... म डराएको हुँ ।"
त्यो वाक्य सुनेपछि आमा पनि रुन थालिन् । दीपेन पहिलो पटक मौन भयो । त्यस दिन उसले बुवाको आँखामा रिसभन्दा ठूलो पीडा देखेको थियो । केही दिनपछि परिवारले ठूलो कठिन निर्णय गर्यो।
दीपेनलाई अस्पताल लैजानुपर्ने भयो । ऊ जान मानेन । उनीहरूले सम्झाए । उसले अस्वीकार गर्यो । अन्ततः सबैले समातेर गाडीमा चढाए । बाहिरबाट हेर्दा त्यो कठोर दृश्य थियो । तर गाडीभित्र बसेकी आमा भने निरन्तर रोइरहेकी थिइन् । बुवा झ्यालबाहिर हेर्दै बस्नुभएको थियो । भाइ चुपचाप अगाडि फर्किएर बसेका थिए । तीमध्ये कसैले पनि त्यो दिन आफूलाई विजेता ठानेका थिएनन् ।
उनीहरू सबै हारिरहेका मानिसहरू थिए ।
अस्पतालको प्रतीक्षालयमा बुवाले पहिलो पटक डाक्टरसँग सोधे,
"डाक्टरसाब... मेरो छोरो फेरि पहिलेजस्तै हुन्छ ?"
डाक्टर केही क्षण मौन रहे ।
त्यसपछि भन्नुभयो,
"हामी उपचार गर्छौँ । समय लाग्न सक्छ । परिवारको साथ सबैभन्दा ठूलो औषधि हो ।"
बुवाको आँखाबाट आँसु झर्यो । सायद महिनौँपछि । सायद वर्षौँपछि । उहाँले मुख छोपेर चुपचाप रोइरहनुभयो ।
त्यो रात दीपेनले अस्पतालको ओछ्यानमा पल्टिँदै पहिलो पटक एउटा कुरा महसुस गर्यो ।
"म पीडित थिएँ । तर मेरो पीडाले मेरा आफ्नाहरूलाई पनि पीडित बनाएको रहेछ ।"
उसले आमाको निद्रा खोसेको थियो । बुवाको आत्मविश्वास खोसेको थियो । दाजुभाइको हाँसो खोसेको थियो । तर त्यसको दोष कसैलाई एक्लै दिन सकिँदैनथ्यो । त्यहाँ रोग थियो । अज्ञानता थियो । दुबै पक्षको युद्धको त्रास थियो । सामाजिक कलङ्क थियो ।
र सबैभन्दा माथि थियो—
एउटा परिवारको असहाय प्रेम ।
वर्तमानमा फर्कँदै दीपेनले गहिरो सास फेर्यो । अब उसले बुवाको रिसभित्र लुकेको डर बुझ्न थालेको थियो । आमाको आँसुभित्र लुकेको माया बुझ्न थालेको थियो । भाइले दाइको कठोर शब्दभित्र लुकेको थकान बुझ्न थालेको थियो ।
उसले मनमनै भन्यो,
"हामी सबै घाइते थियौँ । फरक यत्ति थियो—मेरो घाउ शरीर र मनमा देखिन्थ्यो, उहाँहरूको घाउ मनमुटुभित्र लुकेको थियो ।"
त्यही बुझाइसँगै उसको मन केही हलुका भयो ।
फ्ल्यासब्याक अझै सकिएको थिएन ।
अब उसले अर्को सत्यसँग भेट्नुपर्ने थियो—
समाज, आस्था, झाँक्री, अस्पताल र उपचारको बीचमा अल्झिएको एउटा परिवारको अर्को संघर्ष ।
१४: विश्वास र व्यापार
अनिताले आफ्नो यात्रामा एउटा कुरा बारम्बार देखेकी थिइन् । धेरै मानिस भगवान्मा विश्वास गर्थे । तर त्यही विश्वासलाई केही मानिसहरूले आफ्नो व्यापार बनाइरहेका थिए ।
उनी प्रायः सोच्थिन्—
"विश्वास मानिसको सबैभन्दा पवित्र सम्पत्ति हो । त्यसलाई किन किनबेचको वस्तु बनाइँदैछ ?"
एक दिन राजधानीमा एउटा विशाल धार्मिक महोत्सव आयोजना गरिएको थियो ।
रङ्गीन मञ्च ।
ठूला पर्दा ।
चर्को ध्वनि ।
विशेष 'दिव्य दर्शन' का टिकट ।
'विशेष आशीर्वाद' का छुट्टै शुल्क ।
दान गर्नेहरूको नाम ठूलो पर्दामा देखाइँदै थियो ।
कार्यक्रम सकिएपछि पत्रकारले अनितालाई सोधे,
"तपाईंलाई यो कार्यक्रम कस्तो लाग्यो ?"
अनिताले केही बेर सोचिन् ।
"धार्मिक कार्यक्रम हुनु आफैँमा गलत होइन ।"
"अनि ?"
"तर जहाँ श्रद्धाभन्दा व्यापार ठूलो देखिन थाल्छ, त्यहाँ प्रश्न उठाउनु आवश्यक हुन्छ ।"
त्यसै कार्यक्रममा एक महिलाले भावुक हुँदै भनिन्,
"हाम्रो माताजीलाई भेटेपछि मेरो जीवन बदलियो ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक उत्तर दिइन्,
"यदि कसैले तपाईंलाई नैतिक जीवन, सेवा, संयम र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्नुभएको छ भने त्यो राम्रो कुरा हो ।"
पत्रकारले तुरुन्त अर्को प्रश्न थपे,
"अनि यदि कसैले आफूलाई मात्र मुक्ति दिने एकमात्र व्यक्ति भनेर प्रचार गर्छ भने ?"
अनिताको स्वर गम्भीर भयो ।
"त्यहाँ सावधानी आवश्यक हुन्छ । विश्वास प्रेरणाबाट जन्मिनुपर्छ, प्रचारबाट होइन ।"
केही दिनपछि विश्वविद्यालयमा "धर्म र व्यापार" विषयमा खुला संवाद भयो ।
एक विद्यार्थीले सोध्यो,
"दिदी, विश्वास दिलाउन सके जो पनि 'माता' बन्न सक्छ भन्ने कुरा सही हो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"कुनै व्यक्तिले सम्मान पाउनु र कुनै व्यक्तिले आफूलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु फरक कुरा हुन् ।"
"कसरी ?"
"यदि कसैले आफ्नो सम्पूर्ण प्रतिष्ठा भगवान्प्रतिको भक्तिभन्दा आफ्नै व्यक्तित्वको प्रचारमा बनाउँछ भने विवेकले प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
त्यसैबेला एक वृद्ध संस्कृतविद्ले एउटा कुरा थपे।
"शास्त्रहरूले गुरुको सम्मान गर्न सिकाउँछन् । तर सच्चा गुरुले शिष्यलाई आफूतिर होइन, सत्यतिर डोर्याउँछन् ।"
अनिताले सहमतिमा टाउको हल्लाइन् ।
"हो । जहाँ व्यक्तिपूजा भगवान्भन्दा ठूलो हुन्छ, त्यहाँ धर्मको केन्द्र बिस्तारै बदलिन थाल्छ ।"
केही दिनपछि अनिता एउटा सानो गाउँ पुगिन् । त्यहाँ एक वृद्ध महिलामाथि "बोक्सी" को आरोप लागेको थियो । गाउँका केही मानिस डराइरहेका थिए । कतिपयले उहाँलाई गाउँबाट निकाल्नुपर्ने कुरा गरिरहेका थिए । अनिताले सबैलाई चौतारोमा बोलाइन् ।
उनले शान्त स्वरमा भनिन्,
"डर र आरोपका आधारमा कसैलाई दोषी ठहर गर्न मिल्दैन ।"
एक युवकले सोध्यो,
"तर बोक्सी भन्ने कुरा त सुन्दै आएका हौँ ।"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"विभिन्न संस्कृतिमा यस्ता विश्वास, लोककथा र परम्परा पाइन्छन् । तर कुनै पनि व्यक्तिमाथि प्रमाणबिना आरोप लगाउनु, हिंसा गर्नु वा अपमान गर्नु अन्याय हो ।"
त्यहाँ उपस्थित एक कानुनविद्ले पनि थपे,
"कुनै पनि नागरिकमाथि हिंसा वा दुर्व्यवहार कानूनविपरीत हुन्छ ।"
गाउँलेहरू बिस्तारै शान्त भए ।
फर्किने क्रममा एक विद्यार्थीले सोध्यो,
"दिदी, सच्चा साधना र ढोंग छुट्याउने आधार के हो ?"
अनिताले बाटोछेउको एउटा बत्ती देखाइन् ।
"यो बत्तीले उज्यालो दिइरहेको छ ।"
"हो ।"
"के यसले आफैँलाई हेर्नू, म कति उज्यालो छु भनेर कराइरहेको छ ?"
"छैन ।"
"सच्चा साधना पनि यस्तै हुन्छ । त्यसको प्रभाव आचरणमा देखिन्छ । प्रचारमा होइन ।"
केही दिनपछि फेरि एउटा विज्ञापन सामाजिक सञ्जालमा फैलियो ।
"विशेष शक्तिशाली साधक । सात दिनमा भाग्य परिवर्तन ।"
"धन वर्षा हुने विशेष अनुष्ठान ।"
"जीवनभरका समस्या समाप्त ।"
अनिताले विज्ञापन पढिन् । उनी मुस्कुराइनन् । दुःखी भइन् ।
उनले सार्वजनिक कार्यक्रममा भनिन्,
"भगवान्को नाम आशा र नैतिकताको स्रोत हुन सक्छ । तर त्यसलाई निश्चित परिणामको व्यापारिक ग्यारेन्टीमा बदल्नु उचित होइन ।"
एक पत्रकारले सोधे,
"के भगवान्को नाम बेच्नु अपराध हो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"यदि धर्मको नाममा ठगी, झूटो आश्वासन, डर देखाएर आर्थिक शोषण वा अन्य गैरकानुनी कार्य गरिन्छ भने त्यो कानूनको विषय पनि बन्न सक्छ । भगवान्को नाम मानिसको श्रद्धाको विषय हो, व्यापारिक वस्तु होइन ।"
त्यस साँझ उनी आफ्ना गुरुज्यूलाई भेट्न गइन् ।
गुरुज्यूले एउटा दीपक बाल्दै भन्नुभयो,
"छोरी, दीपकले उज्यालो बेच्दैन ।"
अनिताले मुस्कुराउँदै सोधिन्,
"अनि के गर्छ ?"
"आफ्नो स्वभावअनुसार उज्यालो दिन्छ । मूल्य तोक्दैन ।"
त्यो वाक्यले उनको मन गहिरोसँग छोयो ।
राति उनले डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"विश्वास कुनै वस्तु होइन, जसको मूल्य तोकिन्छ । श्रद्धा स्वतन्त्र हुनुपर्छ । जहाँ श्रद्धालाई डर, लालच वा चमत्कारको ग्यारेन्टीसँग बाँधिन्छ, त्यहाँ विवेकले प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
उनले अर्को हरफ थपिन्—
"सच्चा साधनाले मानिसलाई विनम्र, सेवाभावी र सत्यनिष्ठ बनाउँछ । ढोंगले मानिसलाई आफूलाई असाधारण सिद्ध गर्न बाध्य बनाउँछ । धर्मको सम्मान गर्नु भनेको त्यसको नाममा हुने शोषणलाई पनि अस्वीकार गर्नु हो ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाट बाहिर हेरिन् । मन्दिरको ध्वजा हावासँग शान्त रूपमा फहराइरहेको थियो । त्यसले कुनै विज्ञापन गरिरहेको थिएन । कुनै मूल्य तोकेको थिएन । त्यो केवल आफ्नो अस्तित्वमा अडिग थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"सत्य, श्रद्धा र सत्कर्मलाई प्रचारको आवश्यकता पर्दैन । तिनको प्रमाण मानिसको जीवनमा देखिन्छ । धर्मलाई महान् बनाउने भगवान्को नाम होइन, भगवान्को नाममा बाँचिएको इमानदार जीवन हो ।"
त्यही विश्वासका साथ उनी अर्को अध्यायतर्फ अघि बढिन्—जहाँ अब प्रश्न उठ्ने थियो, धर्मको रक्षा भनेको कसको रक्षा हो—सम्प्रदायको, कि सत्यको ?
१५: दुवै पक्षका आँसु: जब दोषीभन्दा पीडा ठूलो हुन्छ
"फेरि दीपेन सम्झनाको अँध्यारोबाट वर्तमानतर्फ फर्कियो ।"
अस्पतालको झ्यालबाहिर हेर्दा उसले पहिलो पटक आफ्नै अनुहारभन्दा धेरै थाकेको अनुहार देख्यो । त्यो उसका बुवाको थियो । त्यो आमाको थियो । त्यो दाजुभाइको थियो ।
र अचानक उसले एउटा प्रश्न गर्यो—
"के पीडित म मात्र थिएँ ?"
...
त्यही समयमा देशको अर्को कुनामा अनिता एउटा अन्तरक्रियामा बोलिरहेकी थिइन् ।
उनले मञ्चबाट भनिन्—
"ढोँग गर्ने मानिसले एउटा व्यक्तिलाई मात्र होइन, पूरै परिवारलाई पीडा दिन्छ । मानसिक रोगले एउटा मानिसलाई मात्र होइन, उसको घरलाई पनि बिरामी बनाउँछ । त्यसैले दोषी खोज्नुभन्दा पहिले पीडा बुझ्न सिक्नुपर्छ ।"
सभाहल मौन भयो । त्यहाँ बसेकी एउटी वृद्ध महिलाले आँसु पुछिन् ।
किनभने उनको कथा पनि दीपेनको आमासँग मिल्दोजुल्दो थियो ।
...
दीपेनको बुवाले कहिल्यै छोरालाई घृणा गरेका थिएनन् । उहाँ डराउनुभएको थियो । छोरा हराउने डर । समाजको डर । अज्ञानताको डर । त्यसैले उहाँ कहिले अस्पताल पुग्नुभयो । कहिले धामीकहाँ । कहिले झाँक्रीकहाँ । कहिले तथाकथित माताकहाँ । उहाँ सत्य खोजिरहनुभएको थिएन ।
उहाँ आफ्नो छोरा खोजिरहनुभएको थियो ।
...
अनिताले अर्को वाक्य थपिन्—
"हामी धेरैजसो अवस्थामा पीडितलाई होइन, पीडालाई हेर्न बिर्सन्छौँ । एउटा परिवार गलत निर्णयमा पुग्नुको अर्थ उनीहरू खराब हुन् भन्ने होइन । धेरै पटक उनीहरू निराशा, डर र मायाको मिश्रणले निर्णय गरिरहेका हुन्छन् ।"
एक जना चिकित्सकले सहमतिमा टाउको हल्लाए । एक जना धर्मगुरुले आँखा चिम्लेर गहिरो सास फेर्नुभयो ।
...
दीपेनलाई सम्झना आयो—
झाँक्रीको घरबाट फर्किँदा आमाले चुपचाप उनको हात समातेकी थिइन् । उनले केही भनेकी थिइनन् । किनभने शब्द सकिएका थिए । बाँकी थियो केवल एउटा आमाको प्रार्थना ।
"हे भगवान्, मेरो छोरा बचाइदिनुहोस् ।"
त्यो प्रार्थनामा अन्धविश्वासभन्दा धेरै मातृत्व थियो ।
...
अनिता मञ्चबाट फेरि बोलिन्—
"आस्था गलत होइन । तर आस्थाको नाममा डर बेच्नु गलत हो ।
प्रेम गलत होइन । तर प्रेमलाई ठगीको माध्यम बनाउनु गलत हो ।
उपचार गलत होइन । तर उपचार छोडेर भ्रम बेच्नु गलत हो ।"
हल तालीले गुञ्जियो ।
...
दीपेनले त्यस दिन पहिलो पटक बुवासँग आँखा जुधायो । त्यो आँखामा न रिस थियो । न आरोप ।
त्यहाँ एउटै प्रश्न थियो—
"हामी किन यति धेरै दुःखी भयौँ ?"
बुवाले कुनै उत्तर दिन सक्नुभएन । उहाँले केवल छोराको काँधमा हात राख्नुभयो । वर्षौँपछि बुबा र छोराबीच शब्दभन्दा ठूलो संवाद भयो ।
...
त्यसैबेला अनिता आफ्नो डायरीमा लेखिरहेकी थिइन्—
"समाजले धेरै पटक दुईमध्ये एउटा मात्र पीडित खोज्छ । तर वास्तविक जीवनमा धेरैजसो कथामा दुवै पक्ष घाइते हुन्छन् । एक जनाले रोगसँग लडिरहेको हुन्छ । अर्कोले उसलाई बचाउन नसकेको अपराधबोधसँग ।"
"त्यसैले न्याय भनेको केवल दोषी खोज्नु होइन । न्याय भनेको पीडाको स्रोत बुझ्नु पनि हो ।"
...
दीपेनको कथाले अनिताको सोचलाई पुष्टि गरिरहेको थियो । अनिताको विचारले दीपेनको कथालाई अर्थ दिइरहेको थियो ।
दुवै कथाको केन्द्र एउटै थियो—
ढोँगले मानिसहरूलाई विभाजित गर्छ ।
करुणाले मानिसहरूलाई जोड्छ ।
अज्ञानताले दोषी बनाउँछ ।
शिक्षाको समझले उपचारको बाटो खोल्छ ।
...
त्यस दिन दीपेनले आफ्नो बुवालाई पहिलो पटक दोषी होइन, पीडितका रूपमा देख्यो । र त्यही दिन बुवाले पनि पहिलो पटक आफ्नो छोरालाई जिद्दी होइन, उपचार चाहिएको मानिसका रूपमा बुझ्न थाल्नुभयो । त्यही क्षण उनीहरूको बीचको सबैभन्दा ठूलो पर्खाल भत्कियो । त्यो पर्खाल कुनै झाँक्रीले भत्काएको थिएन ।
कुनै चमत्कारले पनि होइन ।
त्यो पर्खाल भत्काएको थियो—
समझदारीले ।
प्रमाणले ।
करुणाले ।
र सत्य स्वीकार गर्ने साहसले । यसपछि दीपेनको जीवन नयाँ मोडतर्फ लाग्यो ।
उता अनिताको अभियान पनि एउटा आन्दोलनमा बदलिँदै थियो ।
अब दुवै यात्राको लक्ष्य एउटै थियो—
धर्म बचाउनु, तर ढोँगबाट ।
विज्ञान अपनाउनु, तर अहङ्कारबाट होइन ।
र मानिसलाई बचाउनु—डर, ब्रेनवास र एक्लोपनबाट ।
र कतिपयलाई परामर्शले निदान हुने ठाउँमा तथाकथित मानसिक डाक्टरको चँगुलबाट बचाउन पनि किनकि दिपेनजस्ता धेरै यसरी डाक्टरको चँगुलमा परेकाहरू पनि उनले थुप्रै देखिन् ।
१६: वैदिक बनाम अन्य धर्म ?
अनिताको अभियान फैलिँदै जाँदा एउटा प्रश्न सबैभन्दा धेरै दोहोरिन थाल्यो ।
जहाँसुकै उनी पुग्थिन्, कसैले न कसैले यही प्रश्न सोध्थ्यो—
"तिमी वैदिक परम्पराको नाममा हुने गलत अभ्यासबारे मात्र किन बोल्छ्यौ ? मुस्लिम, क्रिश्चियन, बौद्ध वा अन्य धर्मबारे किन बोल्दिनौ ?"
सामाजिक सञ्जालमा पनि यही प्रश्न बारम्बार देखिन्थ्यो । कतिपयले उनलाई पक्षपाती भने । कतिपयले कुनै धार्मिक समुदायको एजेन्टसम्म भन्न भ्याए ।
अनिताले भने हतारमा उत्तर दिइनन् ।
उनी जान्थिन्—यस्तो प्रश्नको उत्तर आवेगले होइन, विवेकले दिनुपर्छ ।
केही दिनपछि राजधानीमा "धर्म, आलोचना र उत्तरदायित्व" विषयमा अन्तरधार्मिक संवाद आयोजना भयो । मञ्चमा वैदिक विद्वान, बौद्ध भिक्षु, मुस्लिम विद्वान, इसाई धर्मशास्त्री, कानुनविद् र अनिता थिए ।
कार्यक्रमको अन्त्यतिर एक युवक उठ्यो ।
उसले ठाडो प्रश्न गर्यो—
"यदि तपाईं निष्पक्ष हुनुहुन्छ भने सबै धर्मको आलोचना किन गर्नुहुन्न ?"
अनिताले मुस्कुराउँदै भनिन्,
"म कुनै धर्मको विरोधमा उभिएकी छैन ।"
युवकले फेरि सोध्यो,
"अनि तपाईं केको पक्षमा हुनुहुन्छ ?"
अनिताको उत्तर स्पष्ट थियो—
"म धर्मको पक्षमा छु । धर्मको नाममा हुने अन्यायको विपक्षमा छु ।"
हल एकाएक शान्त भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
"म जुन समाजमा हुर्किएँ, त्यहाँ वैदिक परम्पराका नाममा हुने केही कुरीतिहरू मैले प्रत्यक्ष देखेँ । त्यसैले मैले आफूले देखेको विषयमा बोलेँ । यदि कुनै अन्य धर्म, सम्प्रदाय वा विचारधाराको नाममा पनि प्रमाणसहित ठगी, हिंसा, घृणा वा शोषण भइरहेको छ भने त्यसबारे पनि बोल्नुपर्छ ।"
त्यसपछि उनले थपिन्—
"न्यायको मापदण्ड धर्मअनुसार बदलिनु हुँदैन । प्रमाण र सत्य सबैका लागि समान हुनुपर्छ ।"
मञ्चमा बसेका मुस्लिम विद्वानले माइक्रोफोन समात्नुभयो ।
उहाँले भन्नुभयो,
"प्रत्येक धर्मले आफ्ना अनुयायीलाई आत्मपरीक्षण गर्न सिकाउनुपर्छ । यदि कुनै व्यक्तिले धर्मको नाममा गलत काम गर्छ भने त्यो धर्मको रक्षा होइन, धर्मको बदनामी हो ।"
त्यसपछि इसाई धर्मशास्त्रीले पनि भन्नुभयो,
"कुनै पनि धार्मिक समुदाय आलोचनाभन्दा माथि छैन । तर आलोचना तथ्यमा आधारित, सम्मानजनक र न्यायपूर्ण हुनुपर्छ ।"
बौद्ध भिक्षुले थप्नुभयो,
"सत्यलाई सम्प्रदायको सीमा हुँदैन ।"
अनिताले सबैतिर हेर्दै भनिन्,
"यही त हाम्रो साझा भूमि हो ।"
कार्यक्रमपछि एक पत्रकारले सोधे,
"तपाईंले सबै धर्म बराबर भन्न खोज्नुभएको हो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"राज्यको दृष्टिमा सबै नागरिक बराबर हुन्छन् । व्यक्तिको आस्था उसको अधिकार हो । तर कानूनभन्दा माथि कुनै पनि व्यक्ति वा संस्था हुन सक्दैन ।"
"अनि धर्म ?"
"धर्मले यदि मानिसलाई सत्य, करुणा, सेवा र नैतिकतामा प्रेरित गर्छ भने त्यो समाजका लागि सकारात्मक शक्ति हो । तर धर्मको नाममा हुने गैरकानुनी वा अनैतिक कार्यलाई धर्म भनेर बचाउन मिल्दैन ।"
केही दिनपछि उनी एउटा विद्यालयमा पुगिन् ।
एक छात्राले सोधी,
"दिदी, कसैले आफ्नो धर्मको कमजोरी स्वीकार गर्नु धर्मविरोधी हो ?"
अनिताले बोर्डमा एउटा ऐना कोरिन् ।
त्यसपछि भनिन्,
"यो के हो ?"
"ऐना ।"
"ऐनाले अनुहारमा लागेको धुलो देखायो भने ऐना शत्रु हुन्छ कि सहयोगी ?"
छात्राहरू मुस्कुराए ।
"सहयोगी ।"
अनिताले भनिन्,
"त्यस्तै, आफ्नै समाज वा परम्परामा भएका कमजोरी देखेर सुधारको कुरा गर्नु घृणा होइन । यदि उद्देश्य अपमान होइन, सुधार हो भने त्यो जिम्मेवारी पनि हुन सक्छ ।"
त्यस साँझ उनी आफ्नो पुरानो गुरुकुल गइन् । गुरुज्यूले एउटा प्रश्न गर्नुभयो ।
"छोरी, धर्मको रक्षा कसरी हुन्छ ?"
अनिताले केहीबेर सोचिन् ।
"मन्दिर बनाएर ?"
गुरुज्यू मुस्कुराउनुभयो ।
"अझ ?"
"ग्रन्थ पढेर ?"
"अझ ?"
अनिता मौन भइन् ।
गुरुज्यूले उत्तर दिनुभयो,
"धर्मको रक्षा सत्य, न्याय र आचरणले हुन्छ । झूट बोलेर धर्म जोगिँदैन ।"
त्यो वाक्यले उनको मन उज्यालो भयो ।
राति उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"धर्मको सम्मान गर्नु भनेको कुनै धर्म वा सम्प्रदायलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु होइन । साँचो सम्मान त्यतिबेला देखिन्छ, जब त्यसको नाममा हुने गलत कार्यलाई पनि सच्याउने साहस हुन्छ ।"
त्यसपछि अर्को हरफ थपिन्—
"मेरो विरोध कुनै धर्मसँग होइन । मेरो विरोध प्रमाणसहित देखिएको अन्याय, ठगी, हिंसा र शोषणसँग हो । यदि यस्ता कार्य जहाँसुकै, जोसुकैबाट हुन्छन् भने न्यायको मापदण्ड एउटै हुनुपर्छ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले आकाशमा चम्किरहेका ताराहरू हेरिन् । ताराहरूको उज्यालो जात, भाषा वा धर्मअनुसार छुट्टिँदैनथ्यो । उज्यालो सबैका लागि समान थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"सत्य पनि त्यस्तै हुन्छ । त्यसले कसैको पक्ष लिँदैन । जसले सत्यलाई अँगाल्छ, उज्यालो उसैसँग रहन्छ ।"
त्यही विश्वासका साथ उनी अर्को यात्रातर्फ अघि बढिन्—जहाँ अब उनको आफ्नै अभिव्यक्तिमाथि प्रश्न उठ्ने थियो—सत्य बोल्ने गति कति तीव्र हुनुपर्छ, र त्यसमा संयमको सीमा कहाँ हुन्छ ?
१७: पीठोको रहस्य
फेरि दीपेनको स्मृतिले अर्को ढोका खोल्यो ।
यो त्यस्तो घटना थियो, जसको पूरा विवरण उसले वर्षौँसम्म कसैलाई भनेन ।
कसैले सोध्दा ऊ केवल यति मात्र भन्थ्यो—
"त्यो जनयुद्धताकाको कुरा हो... अहिले पनि त्यसबारे धेरै भन्न मन लाग्दैन ।"
त्यसपछि ऊ मौन हुन्थ्यो । त्यो मौनताभित्र एउटा रहस्य थियो । एउटा घाउ थियो । एउटा प्रश्न थियो, जसको उत्तर उसले कहिल्यै पाएन ।
...
त्यो समय जनयुद्धको थियो । गाउँमा हरेक दिन हल्ला थियो । विश्वासभन्दा शंका धेरै थियो । मित्र र शत्रुको सीमा पनि धमिलो भइसकेको थियो । त्यही समय दीपेन आफ्नो जीवनका आफ्नै सिद्धान्तमा अडिग थियो ।
ऊ कट्टर शाकाहारी थियो ।
अहिंसालाई केवल धर्म होइन, जीवन मान्थ्यो । उसले कुनै जीवको हत्या नगर्ने प्रण गरेको थियो । बास्तबमा उसलाई दुबै पक्षको युद्ध मनपर्दैनथ्यो । त्यसैले पसले यस्ता धेरै उत्कर्षका गटना प्स्तुत अनि अभिब्यक्त गर्थ्यो, तर कुनैको पक्ष लिन्नथ्यो । मानिसले जे खाए पनि ऊ कसैको आलोचना गर्दैनथ्यो । आफ्नो बाटो आफैँ हिँड्थ्यो ।
तटस्थ थियो ।
र तटस्थ नै रहन चाहन्थ्यो ।
...
एक दिन घरमा गुठीको भोजको तयारी हुँदै थियो ।
आमाले असामान्य हतारका साथ भनिन्,
"बाबु, एक किलो पीठो किनेर ल्याइदे न ।"
आमाले यसरी आग्रह गरेको दीपेनलाई सम्झना थिएन ।
उसले केही सोधेन ।
हतारिँदै बजार गयो । एक किलो पीठो किन्यो । घरमा बुझाएर फेरि आफ्नै कामतिर लाग्यो ।
उसलाई लाग्यो—
यो एउटा सामान्य घरायसी काम मात्र हो ।
...
भोजको तयारी भइरह्यो । मानिसहरू आउजाउ गरिरहेका थिए । दीपेन भने त्यस सबैबाट टाढै रह्यो । न उसले भोजमा चासो राख्यो । न तान्त्रिक विधिमा । न मासुको परिकारमा ।
उसको संसार बेग्लै थियो ।
एकछिनपछि त्यहाँ उसलाई बोलाइयो, त्यहाँ त्यही दिपेनको पीठो ले त भनी दिपेनलाई दिगमिग हुने गरी खसीको फोक्सोमा बिदर कालाचस्माले घोलिपको पीठो भर्यो ।
त्यसपछि ऊ एकदम निराश भएर आफ्नो कार्यमा लाग्न नसकी ऊ बेहोश भएको थियो त्यो झट्काले ।
...
समय बित्यो । करिब एक महिनापछि फेरि अर्को गुठीको जमघट भयो । त्यहाँ उपस्थित एक जना युवकले हाँस्दै एउटा कुरा सुनायो ।
"दाइ, तपाईंले त्यो दिन किनेको पीठो सम्झनुहुन्छ ?"
दीपेनले सामान्य रूपमा टाउको हल्लायो ।
युवकले हाँस्दै भन्यो,
"त्यो त तपाईंलाई देखाएको खसीको फोक्सोमा भरेर बनाइएको परिकारमा प्रयोग भएको रहेछ । घरका ठूलाबडाले त्यसलाई शुभ संकेत मानेका रहेछन् , त्यसैबाट हामीले उद्गाटन गर्यौँ । कसैले त त्यो खाइकाले उसको परीक्षाफल राम्रो भएको कुरा समेत जोडेर धेरै खाइर मजा आएको कुरा गरेका थिए ।"
वरिपरि केही मानिस हाँसे । कसैले त्यसलाई परम्परा भन्यो । कसैले विश्वास । कसैले तान्त्रिक विधि । कसैले केवल भोजको प्रसङ्ग ।
तर दीपेन भने मौन भयो ।
...
उसको मनमा एउटा मात्र कुरा घुमिरह्यो—
"यदि मैले अन्जानमै मेरो जीवनभरको अहिंसात्मक विश्वासविपरीत कुनै काममा सहयोग गरेको रहेछु भने ?"
उसले कसैसँग झगडा गरेन । कसैलाई दोष पनि के दिन सक्थ्यो ? । उसले त्यहाँ उपस्थित कसैलाई अपराधी घोषणा गर्न सकेन । किनभने उसले आफ्नै आँखाले भरेको त्यो डाँकाले भरेको देखेको थियो ।
उसले सुनेको थियो ।
पराकाष्ठाको नकारात्मक अनुभव गरेको थियो ।
र केही कुरा अनुमान मात्र गर्न सक्थ्यो।
त्यसैले आजसम्म पनि उसले एउटै वाक्य दोहोर्याउँछ—
"सत्य बदलिँदैन । तर मैले नदेखेको कुरा मैले देखेँ भनेर भन्नु पनि सत्य हुँदैन ।"
...
त्यो रात उसलाई निद्रा परेन ।
बारम्बार एउटै प्रश्नले सतायो—
"म प्रयोग भएको थिएँ कि केवल संयोग थियो ?"
"मलाई किन केही भनिएन, के मसँग स्वीकृति लिइएको हो ? अहँ म कहिल्यै स्वीकृति दिन्न ।?"
"यदि यो सत्य थियो भने म किन अन्धकारमा राखिएँ ?"
प्रश्नहरू बढ्दै गए ।
उत्तर एउटा पनि आएन ।
...
भोलिपल्ट बिहान उसको मानसिक अवस्था झन् अस्थिर भयो । परिवार डरायो । उनीहरूले उपचार खोज्ने निर्णय गरे । त्यसपछि घटनाहरू यति छिटो भए कि दीपेनले आफूलाई सम्हाल्ने अवसर नै पाएन । जब उसले फेरि आँखा खोल्यो, आफूलाई मेरिनोल पुनःस्थापना केन्द्रको शय्यामा भेट्टायो ।
झ्यालबाहिर बिहानको घाम उदाइसकेको थियो ।
तर उसको मनमा भने एउटै वाक्य घुमिरहेको थियो—
"म कसैको विरोधी होइन । म आज पनि तटस्थ छु । तर मेरो मौनतालाई कसैले आफ्नो उद्देश्यका लागि प्रयोग गरेको थियो कि थिएन—यो प्रश्नले मलाई कहिल्यै छोडेन ।"
...
वर्षौँपछि जब उसले यो घटना अनितालाई सुनायो, उसले अन्त्यमा यति मात्र भन्यो—
"अनिता, म आज पनि कसैलाई दोषी ठहर्याउन आएको छैन । न कसैलाई निर्दोष भन्न । मैले जे भोगेँ, त्यही सुनाएको हुँ । सत्य समयसँग बदलिँदैन । तर सत्य प्रमाण र विवेकले मात्र उज्यालो हुन्छ ।"
अनिताले डायरी बन्द गरिन्।
उनले दीपेनतिर हेरेर शान्त स्वरमा भनिन्—
"यही कारणले समाजलाई प्रमाण चाहिन्छ । किनकि प्रमाणले निर्दोषलाई पनि बचाउँछ, दोषीलाई पनि कानूनसम्म पुर्याउँछ । र सबैभन्दा ठूलो कुरा—पीडितको पीडालाई अनुमान होइन, सत्यका आधारमा बुझ्न सिकाउँछ ।"
त्यसपछि दीपेनको कथा अर्को मोडमा प्रवेश गर्यो—जहाँ प्रश्नहरू अब व्यक्तिगत मात्र रहेनन्; तिनले आस्था, विज्ञान, नैतिकता र न्यायबीचको सबैभन्दा कठिन पुल पार गर्नुपर्ने थियो ।
१८:राक्षस र देवता बीचको पुल : सत्य, प्रमाण र करुणाको भेट
"फेरि दीपेन सम्झनाको गहिराइमा डुब्यो ।"
यसपटक सम्झनाले उसलाई कुनै झाँक्रीको घरमा पनि पुर्याएन ।
न अस्पतालको शय्यामा ।
उसलाई पुर्यायो एउटा प्रश्नको बीचमा—
"सत्य कहाँ छ ?"
...
डाक्टर न्यौपानेको कोठामा त्यो दिन असामान्य शान्ति थियो । दीपेन कुर्सीमा बसिरहेको थियो । बुवा, आमा र भाइ एकापट्टि थिए । डाक्टरले फाइल बन्द गर्नुभयो ।
दीपेनले पहिलो प्रश्न गर्यो,
"डाक्टरसाब, मलाई के भएको छ ? प्रमाणसहित भन्नुस् ।"
डाक्टर केही क्षण मौन रहनुभयो ।
"तिमी अहिले निकै तनावमा छौ । तिम्रा अनुभव र व्यवहारका आधारमा उपचार आवश्यक देखिएको छ ।"
दीपेन तुरुन्त बोल्यो,
"व्यवहारका आधारमा ? त्यसो भए म अपराधी भएँ कि बिरामी ?"
डाक्टरले गहिरो सास फेर्नुभयो ।
"न अपराधी, न दोषी । हामी कुनै व्यक्तिलाई उसको सम्पूर्ण जीवन होइन, तत्कालको अवस्थाका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छौँ ।"
...
बुवाले बीचमै भन्नुभयो,
"डाक्टरसाब, औषधि खान मान्दैन । रातभरि सुत्दैन । हामी के गरौँ ?"
डाक्टरले बुवातिर हेर्दै भन्नुभयो,
"तपाईंहरू पनि धेरै थाक्नुभएको छ ।"
बुवाको आँखाबाट आँसु झर्यो ।
पहिलो पटक कसैले उहाँको थकान पनि देखेको थियो ।
...
दीपेन फेरि बोल्यो,
"मेरो कुरा कसैले किन सुन्दैन ?"
डाक्टरले उत्तर दिनुभयो,
"म सुन्दैछु । तर तिम्रो परिवारको डर पनि सुन्दैछु ।"
त्यो उत्तरले कोठा एकाएक मौन बनायो ।
...
त्यसै साता परिवार दीपेनलाई एउटा प्रसिद्ध माताकहाँ पनि लिएर गयो । माताले आँखा चिम्लेर केही मन्त्र पढिन् ।
धूप बालियो ।
घण्टी बज्यो ।
दीपेन शान्त भएर सबै हेरिरह्यो ।
केहीबेरपछि उसले सम्मानपूर्वक सोध्यो,
"आमा, मलाई लागेको शक्ति के हो ?"
माताले उत्तर दिइन्,
"यो सामान्य रोग होइन ।"
दीपेनले फेरि सोध्यो,
"यसको प्रमाण के हो ?"
माता केहीबेर मौन रहिन् ।
"हामी अनुभूतिबाट जान्छौँ ।"
दीपेनले नम्र स्वरमै भन्यो,
"अनुभूति तपाईंको हुन सक्छ । तर मेरो उपचारका लागि के आधार छ ?"
कोठाभित्र बस्नेहरू एकअर्काको अनुहार हेर्न थाले ।
...
अनिताले कुनै समय एउटा कार्यक्रममा भनेकी थिइन्—
"व्यक्तिगत अनुभूति सम्मानयोग्य हुन सक्छ । तर सार्वजनिक उपचारको दाबी गर्दा उत्तरदायित्व पनि आवश्यक हुन्छ ।"
त्यही वाक्य जस्तै त्यो दृश्यमा गुञ्जिरहेको थियो ।
...
माता रिसाइनन् ।
बरु विस्तारै बोलिन्,
"छोरा, म त आफूले जानेको बाटो देखाउँछु ।"
दीपेनले दुवै हात जोड्यो ।
"त्यो बाटोले मलाई शान्ति दिन सक्छ भने म सम्मान गर्छु । तर यदि त्यसले औषधि छोड्न भन्यो भने ?"
माता मौन भइन् ।
पहिलो पटक उनलाई पनि आफ्ना सीमाहरू महसुस भए ।
...
बाहिर निस्किएपछि बुवाले निराश हुँदै भन्नुभयो,
"अब कसलाई देखाउने ?"
आमाले टुक्रिएको स्वरमा भनिन्,
"हामीले त जहाँ भने पनि लग्यौँ ।"
दीपेनले त्यो दिन पहिलो पटक आमाको हात समात्यो ।
"तपाईंहरूले गलत नियतले गर्नुभएको थिएन ।"
आमा रुन थालिन् ।
...
केही सातापछि मेरिनोल सेन्टर । दीपेन त्यहाँका बिरामीहरूसँग चेस खेलिरहेको थियो । उसले लगातार धेरै खेल जित्यो । एक जना बिरामी रिसाए । अर्कोले गाली गर्न थाल्यो । क्षणभरमै झगडा भयो । कर्मचारीहरू दौडिए । स्थिति नियन्त्रण गरियो ।
दीपेन एक्लै कुनामा बस्यो ।
उसलाई लाग्यो—
"मानिसले जित पनि कहिलेकाहीँ हारझैँ महसुस गर्दोरहेछ ।"
...
त्यसै दिन परिवार भेट्न आयो । आमा टिफिन बोकेर आएकी थिइन् । बुवा चुपचाप उभिनुभएको थियो । भाइ केही बोल्न सकिरहेका थिएनन् ।
लामो मौनतापछि बुवाले भन्नुभयो,
"हामीले त तँलाई बचाउन खोजेका हौँ, बाबु ।"
त्यति मात्र ।
त्यसपछि उहाँ रोकिन सक्नुभएन । वर्षौँदेखि रोकिएका आँसु बग्न थाले ।
...
दीपेनले पनि पहिलो पटक आफ्ना आँसु लुकाएन ।
"मलाई लाग्थ्यो तपाईंहरूले मलाई बुझ्नुभएन ।"
बुवाले टाउको झुकाउनुभयो ।
"हामी पनि आफैँलाई बुझ्न सकेनौँ ।"
...
आमाले बिस्तारै भनिन्,
"छोरा, हामीले धामी पनि देखायौँ । डाक्टर पनि । मन्दिर पनि गयौँ । अस्पताल पनि । हामीलाई सही बाटो थाहा थिएन ।"
दीपेनले आमाको हात समात्यो ।
"प्रेम सही थियो, आमा ।"
आमा आश्चर्यले हेरिरहिन् ।
दीपेनले वाक्य पूरा गर्यो—
"तर तरिका सधैँ सही भएन ।"
आमाले टाउको हल्लाइन् ।
"हो... हामी डराएका थियौँ ।"
...
त्यही क्षण दीपेनलाई भगवद्गीताको एउटा शिक्षा सम्झना आयो—
आत्मा न जन्मन्छ, न मर्छ ।
उसले मनमनै सोच्यो,
"यदि आत्मा अविनाशी छ भने शरीर र मनको उपचार गर्नु पनि त हाम्रो कर्तव्य हो । धर्मले कर्तव्य सिकाउँछ, रोग लुकाउन होइन ।"
उता डाक्टरको एउटा वाक्य पनि सम्झियो—
"उपचारको उद्देश्य मानिसलाई नियन्त्रण गर्नु होइन, उसलाई सुरक्षित राख्नु हो ।"
त्यस दिन दीपेनले महसुस गर्यो—
धर्म र विज्ञान शत्रु थिएनन् ।
शत्रु थियो—
डर ।
अज्ञानता ।
स्वास्थ्यमा ब्यापार ।
र प्रमाणबिनाको निश्चितता ।
...
त्यसै साँझ अस्पतालको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा उसले अस्पतालको छतमा बसेका दुई परेवा देख्यो । एउटा घाइते थियो । अर्को त्यसको छेउमै बसेको थियो ।
उसले मनमनै भन्यो,
"हामी पनि यस्तै रहेछौँ । कोही घाइते, कोही साथ दिने । तर कहिलेकाहीँ साथ दिने मानिस पनि घाइते हुँदोरहेछ ।"
...
फेरि उसलाई अनिताको एउटा सार्वजनिक भनाइ सम्झना आयो—
"धर्मको उद्देश्य मानिसलाई करुणा सिकाउनु हो । विज्ञानको उद्देश्य पीडा घटाउनु हो । जब करुणा र उपचारले एकअर्काको हात समाउँछन्, त्यहीँबाट साँचो मानवता सुरु हुन्छ ।"
दीपेनले आँखा बन्द गर्यो । अब उसले कसैलाई राक्षस देखेन ।
न चिकित्सा विज्ञानलाई ।
न आफ्ना बुवालाई ।
न मातालाई ।
न आफैँलाई ।
सबै आ–आफ्नो विश्वास, डर र सीमाभित्र सत्य खोजिरहेका मानिसहरू थिए ।
त्यसैले उसले अन्तिम निष्कर्ष निकाल्यो—
"राक्षस र देवताको बीचमा कुनै युद्ध थिएन । बीचमा एउटा पुलको अभाव थियो । त्यो पुलको नाम थियो—संवाद, प्रमाण, करुणा र पारस्परिक सम्मान ।"
त्यही आत्मबोधसँगै उसको मनभित्र वर्षौँदेखि गाँठो परेर बसेको एउटा भारी विस्तारै खुल्न थाल्यो । अब ऊ त्यो बिन्दुतर्फ पुग्दै थियो, जहाँ बाहिरी गुजी फाल्नुभन्दा पहिले उसले आफ्नो मनभित्र जमेको डर, रिस र भ्रमलाई फाल्ने साहस जुटाउने थियो ।
१९: अभिव्यक्ति र ब्रेक
अनिताको यात्रा अब देशव्यापी बहसको विषय बनिसकेको थियो । कसैले उनको साहसको प्रशंसा गर्थे । कसैले उनको अभिव्यक्तिलाई खतरनाक भन्थे । तर यसपटक उठेको प्रश्न केही फरक थियो ।
एक लोकप्रिय टेलिभिजन बहसमा सञ्चालकले मुस्कुराउँदै सोधे—
"तपाईं अभिव्यक्तिको स्पिड धेरै हाँक्नुहुन्छ । तर गाडीमा स्पिड मात्रै भएर हुँदैन, ब्रेक पनि चाहिन्छ । कतै तपाईंको ब्रेक फेल भएर गाडी भीरतिर त जाँदै छैन ?"
हलमा हल्का हाँसो फैलियो ।
सबैको नजर अनितातिर गयो ।
अनिताले केही क्षण मौनता रोजिन् ।
त्यसपछि उनले पानीको एक घुट्को पिइन् र शान्त स्वरमा भनिन्—
"स्पिडभन्दा पहिले चालकले नियम जान्नुपर्छ ।"
हल एकाएक शान्त भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
"व्यासासनमा बस्न धेरै नियम चाहिन्छ । आत्मसंयम चाहिन्छ । अध्ययन चाहिन्छ । सत्यप्रतिको निष्ठा चाहिन्छ । धर्मशास्त्रले पनि जिम्मेवारीसहित बोल्न सिकाउँछ । त्यसैले मैले बोलेका विषय अध्ययन, प्रमाण र अनुभवका आधारमा राख्ने प्रयास गरेकी छु । मलाई मेरो ब्रेक फेल भएको जस्तो लागेको छैन ।"
ताली बज्यो ।
तर त्यो तालीभन्दा पनि गहिरो थियो उनको संयम ।
कार्यक्रमपछि एक वरिष्ठ पत्रकारले निजी रूपमा सोधे,
"तपाईंलाई कहिल्यै आफ्नो अभिव्यक्तिले कसैलाई चोट पुग्ला भन्ने डर लाग्दैन ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"लाग्छ । त्यसैले म व्यक्तिलाई होइन, व्यवहारलाई प्रश्न गर्छु । धर्मलाई होइन, धर्मको नाममा हुने गलत कामलाई प्रश्न गर्छु ।"
पत्रकारले फेरि सोधे,
"यदि तपाईं गलत हुनुभयो भने ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"त्यसका लागि पनि म तयार छु । प्रमाणले मेरो धारणा गलत देखायो भने म आफ्नो विचार सच्याउन लाज मान्दिनँ ।"
केही दिनपछि उनी एउटा गुरुकुलमा पुगेकी थिइन् । त्यहाँ एक वृद्ध आचार्यले प्रवचन दिइरहनुभएको थियो ।
प्रवचन सकिएपछि अनिताले प्रश्न गरिन्,
"गुरुवर, व्यासासनमा बस्ने मानिसको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी के हो ?"
आचार्यले केही क्षण आँखा बन्द गर्नुभयो ।
त्यसपछि भन्नुभयो,
"व्यासासन शिक्षा समझको आसन हो, प्रसिद्धिको होइन ।"
अनिता ध्यान दिएर सुनिरहेकी थिइन् ।
आचार्यले थप्नुभयो,
"जसले त्यहाँबाट बोल्छ, उसका शब्दले धेरै मानिसको सोच निर्माण गर्छ । त्यसैले उसको प्रत्येक वाक्यमा सत्य, संयम र उत्तरदायित्व हुनुपर्छ ।"
त्यो वाक्यले अनिताको मन छोयो ।
उनी घर फर्किंदै थिइन् । बाटोमा एक किशोर भेटियो ।
उसले भन्यो,
"दिदी, सामाजिक सञ्जालमा धेरैले पहिला बोल्छन्, पछि सोच्छन् ।"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"त्यही त अहिलेको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो ।"
"किन ?"
"किनकि एउटा झूटो वाक्य केही मिनेटमै लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ । तर त्यसलाई सच्याउन वर्षौँ लाग्न सक्छ ।"
किशोरले टाउको हल्लायो ।
"त्यसो भए बोल्नु नै हुँदैन ?"
"होइन । बोल्नुपर्छ । तर सत्य जाँचेर बोल्नुपर्छ ।"
केही दिनपछि एउटा भिडियो भाइरल भयो । त्यसमा अनिताको एउटा वाक्य काटेर राखिएको थियो । पूरै अर्थ फेरिएको थियो । धेरै मानिसले उनलाई गाली गर्न थाले । उनका समर्थकहरूले पनि आक्रोश व्यक्त गरे । तर अनिताले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिइनन् । उनले मूल भिडियो सार्वजनिक गरिन् । पूरा सन्दर्भ देखाइन् । केही दिनमै धेरै मानिसले सत्य बुझ्न थाले ।
त्यसपछि पत्रकारले सोधे,
"तपाईंले तुरुन्त प्रतिकार किन गर्नुभएन ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"क्रोधको गति धेरै छिटो हुन्छ । सत्यको यात्रा केही ढिलो हुन सक्छ । तर सत्यलाई हतार गर्नु पर्दैन ।"
एक दिन विश्वविद्यालयमा "अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्व" विषयमा अन्तरक्रिया भयो ।
एक विद्यार्थीले प्रश्न गर्यो,
"दिदी, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सीमा कहाँ हुन्छ ?"
अनिताले बोर्डमा दुई शब्द लेखिन्—
'अधिकार' र 'उत्तरदायित्व' ।
त्यसपछि भनिन्,
"यी दुई सँगसँगै हिँड्छन् ।"
"कसरी ?"
"मलाई बोल्ने अधिकार छ । तर झूट फैलाउने अधिकार छैन । मलाई प्रश्न गर्ने अधिकार छ । तर प्रमाणबिना कसैको प्रतिष्ठामा आघात पुर्याउने अधिकार छैन ।"
हलमा सन्नाटा छायो ।
"स्वतन्त्रता भनेको ब्रेक नभएको गाडी होइन । सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्ने क्षमता हो ।"
त्यस साँझ उनले आफ्ना गुरुज्यूलाई भेटिन् ।
गुरुज्यूले एउटा रथको चित्र देखाउँदै भन्नुभयो,
"घोडा बलियो हुनु राम्रो हो ।"
"हो ।"
"तर लगाम नभएको घोडाले यात्रु बचाउँछ कि दुर्घटना गराउँछ ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"दुर्घटना ।"
गुरुज्यू मुस्कुराउनुभयो ।
"अभिव्यक्ति पनि त्यस्तै हो । साहस चाहिन्छ । तर संयम पनि उत्तिकै चाहिन्छ । तर लगामको नत्थीको मानवता कुठाराघात नहुँदा घोडाले सही दिऋ दिन्छ भने त्यो सबभन्दा बेस् ।"
राति घर फर्किएपछि अनिताले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"सत्य बोल्नु साहस हो । तर सत्य कसरी बोल्ने भन्ने विवेक अझ ठूलो साहस हो । शब्दले घाउ पनि बनाउन सक्छ, उपचार पनि गर्न सक्छ । त्यसैले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रतासँग आत्मसंयम अनिवार्य रूपमा जोडिएको हुन्छ ।"
केही क्षणपछि उनले अर्को हरफ थपिन्—
"मैले पूर्ण सत्यको दाबी गरेकी छैन । मैले सकेसम्म प्रमाण, अध्ययन र इमानदार उद्देश्यका आधारमा बोल्ने प्रयास गरेकी छु । यदि नयाँ प्रमाण आयो भने सत्यलाई स्वीकार्नु पनि सत्यप्रतिको सम्मान हो ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाट बाहिर हेर्दै सोचिन्—
रातको बाटोमा गाडीको हेडलाइटले केही मिटर मात्र देखाउँथ्यो ।
तर चालकलाई गन्तव्य थाहा थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"सत्यको यात्रामा गति आवश्यक छ । तर त्यसभन्दा बढी आवश्यक छ दिशा । र दिशालाई सुरक्षित बनाउने अनि पानी जहाजको जसरी कम्पासको कार्य गर्ने ब्रेक भनेको प्रमाण, आत्मसंयम र उत्तरदायित्व हो । "
त्यो रात उनी अझ दृढ भइन् ।
उनको अभिव्यक्ति कुनै दौड थिएन ।
त्यो एउटा जिम्मेवार यात्रा थियो—
जहाँ साहसले गति दिन्थ्यो, तर विवेकले ब्रेक सम्हाल्थ्यो।
२० : "फ्ल्यासब्याकको अन्तिम उज्यालो"
दीपेनको कथा सकिएपछि कोठाभित्र लामो मौनता छायो । अनिताले केही बेर केही बोलिनन् । उनी पहिलो पटक कुनै वक्ता होइन, एउटा श्रोता बनेकी थिइन् । दीपेनका आँखामा वर्षौँदेखि थुनिएको पीडा थियो ।
उसका बुवाको आँखामा अपराधबोध । आमाको आँखामा अपूरो प्रार्थना । र भाइको आँखामा थकान । त्यहाँ कोही विजेता थिएन । कोही पराजित पनि थिएन । त्यहाँ केवल समयसँग हार्दै र फेरि उठ्न खोज्दै गरेका मानिसहरू थिए ।
...
अनिताले बिस्तारै सोधिन्,
"दीपेन दाइ, तपाईंलाई सबैभन्दा धेरै कसले दुःख दियो ?"
दीपेन केही क्षण मौन रह्यो ।
सबैले सोचे—उसले कुनै झाँक्रीको नाम लिन्छ । कुनै डाक्टरको । कुनै आफन्तको ।
तर उसले टाउको उठाएर भन्यो—
"डरले ।"
"डर ?"
"हो । मेरो डरले मलाई दुःख दियो । परिवारको डरले उनीहरूलाई दुःख दियो । समाजको डरले सबैलाई गलत बाटोतिर धकेल्यो ।"
कोठाभित्र फेरि मौनता छायो ।
...
अनिताले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
त्यसमा उनले एउटा वाक्य लेखिन्—
"डरले विवेकलाई हराउँदा अन्धविश्वास जन्मन्छ । डरले करुणालाई हराउँदा कठोरता जन्मन्छ ।"
...
दीपेन फेरि बोल्न थाल्यो ।
"मैले डाक्टरलाई पनि दोष दिएँ ।"
"झाँक्रीलाई पनि ।"
"परिवारलाई पनि ।"
"भगवान्लाई पनि ।"
"अन्त्यमा थाहा पाएँ—सबैभन्दा ठूलो लडाइँ त आफ्नै मनसँग रहेछ ।"
...
अनिताले सोधिन्,
"अनि आज ?"
दीपेन मुस्कुरायो ।
"आज म कसैलाई शत्रु मान्दिनँ ।"
"ढोँगलाई ?"
"त्यो शत्रु हो ।"
"मानिसलाई ?"
"ऊ पनि धेरैपटक पीडित हुन्छ ।"
...
त्यसै बेला दीपेनका बुवा उठ्नुभयो । उहाँ अनितासामु आउनुभयो ।
"छोरी, एउटा कुरा सोधूँ ?"
"सोध्नुस् ।"
"यदि हामीले त्यतिबेला गल्ती गरेका रहेछौँ भने... के हामी नराम्रा बुबाआमा भयौँ ?"
अनिताले तुरुन्त उत्तर दिइनन् । उनी बिस्तारै उहाँको नजिक पुगिन् ।
"हजुरहरूले गल्ती गर्नुभएको हुन सक्छ ।"
बुवाको अनुहार झुक्यो ।
"तर गल्ती गर्नु र नराम्रो हुनु एउटै कुरा होइन ।"
उहाँले आश्चर्यले अनितातिर हेर्नुभयो ।
"प्रेम थियो ।"
"तर शिक्षाको समझ अपुग थियो ।"
"नियत सफा थियो ।"
"तर बाटो सबै ठाउँमा सही थिएन ।"
"यही फरक बुझ्न सके समाज बदलिन्छ ।"
...
त्यो वाक्यले आमाको रोकिन लागेको आँसु फेरि बग्यो ।
उनले भनिन्,
"हामीलाई कसैले यसरी कहिल्यै बुझाइदिएको थिएन ।"
...
अनिताले सबैतिर हेर्दै भनिन्—
"हामी समाजमा दुईवटा ठूलो गल्ती गर्छौँ ।"
"पहिलो—सबै धामी ठग हुन् भनेर मान्छौँ ।"
"दोस्रो—सबै डाक्टर सही हुन्छन् भनेर मान्छौँ ।"
"यी दुवै निष्कर्ष गलत हुन् ।"
सबै चुप लागे ।
"सत्य व्यक्ति हेरेर होइन, प्रमाण र आचरण हेरेर छुट्याउनुपर्छ ।"
...
एक जना वृद्ध धर्मगुरु, जो लामो समयदेखि चुपचाप सुनिरहनुभएको थियो, बोल्नुभयो ।
"धर्मको पहिलो शिक्षा के हो, थाहा छ ?"
कसैले उत्तर दिएन ।
उहाँ आफैँ भन्नुभयो—
"अहिंसा ।"
"अहिंसा भनेको केवल शरीरलाई चोट नपुर्याउनु होइन ।"
"मानिसको विवेकलाई पनि चोट नपुर्याउनु हो ।"
"डर बेच्नु पनि हिंसा हो ।"
"झूटो आशा बेच्नु पनि हिंसा हो ।"
"बिरामीलाई उपचारबाट टाढा लैजानु पनि हिंसा हो ।"
"उपचार गर्नु नपर्नेलाई उपचार गरी ठग्नु पनि हिँसा हो ।"
...
त्यसपछि त्यहाँ उपस्थित मनोचिकित्सकले रियलाज गरएको भनी बिस्तारै थपे—
"र बिरामीलाई अपमान गर्नु पनि हिंसा हो ।"
"उसको कुरा नसुन्नु पनि हिंसा हो ।"
"उसलाई केवल एउटा रोगका रूपमा हेर्नु पनि हिंसा हो ।"
धर्मगुरु र चिकित्सकले पहिलो पटक एकअर्कातिर मुस्कुराए । अनिताले त्यही दृश्य आफ्नो मनमा कैद गरिन् । उनी यही पुल बनाउन चाहन्थिन् ।
...
दीपेनले आफ्नो पुरानो चस्मा हातमा लिएर धेरैबेर हेरिरह्यो । त्यस चस्मामा वर्षौँका आँसु, भ्रम, रिस र असफलता टाँसिएका थिए ।
उसले मनमनै भन्यो—
"चस्मा फेर्दा संसार फेरिँदैन ।
तर दृष्टि फेरिँदा संसार बदलिन थाल्छ ।"
...
अनिताले डायरीको अन्तिम पानामा लेखिन्—
"यो केवल दीपेनको कथा होइन ।
यो एउटा परिवारको कथा पनि होइन ।
यो एउटा समाजको ऐना हो ।
जहाँ डरले धर्मको रूप लिन्छ ।
जहाँ पीडाले आरोपको रूप लिन्छ ।
जहाँ अज्ञानताले उपचारको रूप लिन्छ ।
र जहाँ अन्ततः सत्यले सबैलाई आफ्नै अनुहार देखाउँछ ।"
...
सूर्य अस्ताउँदै थियो । कोठाको झ्यालबाट सुनौलो प्रकाश भित्र पसिरहेको थियो ।
अनिताले झ्यालतिर हेरेर भनिन्—
"अब कथा केवल दीपेनको रहेन ।"
"अब यो हजारौँ दीपेनहरूको कथा हो ।"
"र हजारौँ बुबाआमाहरूको पनि ।"
"अब हामीलाई दोषी होइन, समाधान खोज्नुपर्छ ।"
...
त्यही क्षणदेखि कथा व्यक्तिगत पीडाबाट सामाजिक आन्दोलनतर्फ मोडिन्छ ।
अनिताले आफ्नो झोला उठाइन् ।
डायरी बन्द गरिन् ।
र मनमनै सङ्कल्प गरिन्—
"अब म एउटा व्यक्तिको न्यायका लागि होइन, समाजमा विवेक, करुणा र सत्यको संस्कृतिका लागि हिँड्नेछु ।"
त्यही सङ्कल्पसँगै फ्ल्यासब्याक समाप्त हुन्छ ।
कथा वर्तमानमा फर्किन्छ।
र त्यसपछि सुरु हुन्छ—
२१: तान्त्रिक र वैदिक शैली
अनिताको अभियान अब नयाँ मोडमा पुगेको थियो । कतिपयले उनलाई धर्मविरोधी भने । कतिपयले तन्त्रविरोधी । कतिपयले वैदिक परम्पराको आलोचक ।
तर उनलाई चिन्नेहरूले एउटा कुरा राम्रोसँग जान्थे—
उनी कुनै परम्परासँग युद्ध गर्न निस्किएकी थिइनन् । उनी सत्य र असत्य छुट्याउन निस्किएकी थिइन् ।
एक दिन एउटा प्रसिद्ध टेलिभिजन कार्यक्रममा उनलाई निमन्त्रणा आयो ।
कार्यक्रमको विषय थियो—
"तन्त्र, वेद र आधुनिक समाज ।"
सञ्चालकले पहिलो प्रश्न सोधे,
"अनिताजी, तपाईं तान्त्रिक साधनाको विरोध गर्नुहुन्छ ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"म विरोध होइन, भेद गर्न चाहन्छु ।"
"कस्तो भेद ?"
"साधना र प्रदर्शनबीचको । श्रद्धा र व्यापारबीचको ।"
हल शान्त भयो ।
सञ्चालकले अर्को प्रश्न गरे,
"तपाईंको विचारमा तान्त्रिक साधना र वैदिक पूजा फरक हुन् ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"धार्मिक परम्पराहरूमा साधना, पूजा र दर्शनका अनेक विधि छन् । तान्त्रिक र वैदिक परम्पराहरूको आफ्नै ऐतिहासिक विकास, ग्रन्थ, अभ्यास र अनुशासन छन् । तिनलाई अध्ययनबिना एउटै वा विपरीत भनेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।"
त्यसपछि उनले थपिन्,
"मेरो प्रश्न कुनै परम्पराप्रति होइन । प्रश्न त्यहाँ उठ्छ, जहाँ परम्पराको नाममा ठगी, भय वा स्वार्थको खेती गरिन्छ ।"
मञ्चमा बसेका एक वृद्ध आचार्यले सहमति जनाउँदै भन्नुभयो,
"वेद होस् वा तन्त्र, साधनाको पहिलो नियम आत्मसंयम हो ।"
त्यसपछि उहाँले थप्नुभयो,
"जुन साधनाले अहङ्कार बढाउँछ, त्यसले आफ्नो उद्देश्य गुमाउन सक्छ ।"
अनिताले आदरपूर्वक टाउको झुकाइन् ।
कार्यक्रमको अर्को चरणमा सञ्चालकले मुस्कुराउँदै सोधे,
"तपाईं त धेरै लोकप्रिय हुनुभएको छ । कतिपय भन्छन्—तपाईं त मनोरञ्जन गर्न आउनुहुन्छ ।"
अनिताले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्,
"म कसैलाई मनोरञ्जन गर्न आएकी होइन । म प्रश्न उठाउन, संवाद गर्न र विवेकको कुरा गर्न आएकी हुँ ।"
"त्यसो भए तपाईंको उद्देश्य के हो ?"
"यदि एउटा मानिस पनि ठगीबाट बच्यो, एउटा परिवार पनि डरको व्यापारबाट मुक्त भयो, एउटा युवा पनि अध्ययन गरेर निर्णय गर्न सिक्यो भने मेरो यात्रा सार्थक हुनेछ ।"
कार्यक्रम अन्त्यतिर सञ्चालकले व्यङ्ग्यपूर्ण प्रश्न गरे—
"तपाईं त बाँदरको पुच्छरमा आगो लगाइदिनुहुन्छ । पहिले विवाद निकाल्नुहुन्छ अनि फेरि आफैँ निभाउन लाग्नुहुन्छ ।"
हलमा हाँसो गुञ्जियो । सबैको ध्यान अनितातिर गयो ।
उनले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
"म कसैको पुच्छरमा आगो लगाउन आएकी होइन । बरु अन्धकार हटाउन उज्यालो थप्ने प्रयास गर्दैछु ।"
केही क्षण रोकिएर उनले थपिन्—
"अन्धकार हटाउने काम आगोले मात्र हुँदैन । शिक्षाको समझ, संवाद र विवेकले पनि हुन्छ ।"
पूरा हल तालीले गुञ्जियो ।
कार्यक्रम सकिएपछि एक पत्रकारले सोधे,
"तपाईंलाई विवाद मन पर्छ ?"
अनिताले तुरुन्त उत्तर दिइन्,
"विवाद होइन, सत्यको खोज मन पर्छ ।"
"तर सत्य खोज्दा विवाद हुन्छ ।"
"त्यो सम्भव छ । तर विवाद अन्तिम लक्ष्य होइन । यदि संवादले समाजलाई स्पष्टता दिन सक्छ भने त्यसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।"
केही दिनपछि अनिता एउटा प्राचीन गुरुकुल पुगिन् ।
त्यहाँ एक वृद्ध साधकले यज्ञ गरिरहनुभएको थियो ।
यज्ञ सकिएपछि अनिताले प्रश्न गरिन्,
"गुरुवर, वैदिक र तान्त्रिक साधनाको साझा आधार के हो ?"
वृद्ध मुस्कुराउनुभयो ।
"आत्मशुद्धि ।"
"अनि सबैभन्दा ठूलो खतरा ?"
"जब साधना साधनाबाट हटेर प्रदर्शन बन्छ ।"
त्यो उत्तरले अनिताको मन छोयो ।
गाउँ फर्किएपछि केही युवाले उनलाई घेरे ।
एक जनाले सोध्यो,
"दिदी, हामी कसरी थाहा पाउने—कुन साधक साँचो हो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"पहिला उसको जीवन हेर ।"
"शक्ति होइन ?"
"शक्ति देखाउने दाबीभन्दा चरित्र ठूलो प्रमाण हो ।"
"अनि यदि कसैले धेरै चमत्कारको कुरा गर्छ ?"
"त्यसलाई श्रद्धासँगै विवेकले पनि हेर । प्रश्न सोध । प्रमाण खोज । र कुनै दाबीले स्वास्थ्य, पैसा वा जीवनसँग सम्बन्ध राख्छ भने आवश्यक विशेषज्ञको सल्लाह लिन नहिच्किचाऊ ।"
युवाहरू गम्भीर भए ।
त्यस रात अनिताले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"धार्मिक परम्पराको मूल्य त्यसको नाममा होइन, त्यसले मानिसमा जन्माउने नैतिकता, करुणा र आत्मअनुशासनमा हुन्छ । वेद होस् वा तन्त्र, यदि त्यसको अभ्यासले सत्य, सेवा र विनम्रता सिकाउँछ भने त्यसको सम्मान गर्नुपर्छ । यदि त्यही नाममा डर, ठगी र स्वार्थ फैलाइन्छ भने त्यसलाई प्रश्न गर्नुपर्छ ।"
उनले अन्तिम हरफ लेखिन्—
"म विवादको आगो फैलाउन निस्किएकी होइन । मेरो उद्देश्य अन्धकार हटाउने दीप बाल्नु हो । दीपले कसैलाई जलाउँदैन, केवल बाटो देखाउँछ । समाजलाई आज त्यही उज्यालोको आवश्यकता छ—जहाँ श्रद्धा र विवेक सँगसँगै हिँड्छन् ।"
डायरी बन्द गरेर उनले झ्यालतिर हेरिन् ।
पूर्वतिर उषाको हल्का किरण देखिन थालेको थियो ।
र उनले महसुस गरिन्—
उज्यालो कहिल्यै कराएर आउँदैन । त्यो शान्त रूपमा फैलिन्छ । उनी पनि त्यही उज्यालोको एउटा सानो दीप बन्ने यात्रामा थिइन् ।
२२: टोलरेन्स र सत्य
अनिताको अभियान अब केवल विचारको बहसमा सीमित थिएन । उनी स्वयं सामाजिक सञ्जालको चर्चा, आलोचना, व्यङ्ग्य र अफवाहको केन्द्र बनिसकेकी थिइन् । कसैले उनको समर्थन गर्थे । कतिले कटु आलोचना । तर केहीले भने सीमाभन्दा बाहिर गएर उनको व्यक्तिगत जीवनलाई नै मनोरञ्जनको विषय बनाउन थाले । कसैले उनको काल्पनिक विवाह गराइदिए । कसैले विभिन्न व्यक्तिसँग उनको सम्बन्ध जोडेर भिडियो बनाए । कसैले कृत्रिम तस्बिर बनाएर फैलाए । यी सबै सामग्री केही घण्टामै लाखौँ मानिससम्म पुग्थे ।
एक दिन पत्रकार सम्मेलनमा एक पत्रकारले हल्का व्यङ्ग्य गर्दै भने,
"अनिताजी, सामाजिक सञ्जालमा त तपाईंको धेरैपटक बिहे गराइसकेछन् । कति सहनुहुन्छ ? बिचरी !"
हलमा केही मानिस हाँसे । अनिताले पनि हल्का मुस्कुराइन् ।
त्यसपछि उनले गम्भीर हुँदै भनिन्—
"मलाई 'बिचरी' नभन्नुस् ।"
पूरा हल शान्त भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
"कसैले अफवाह फैलायो भन्दैमा मेरो वास्तविक जीवन बदलिँदैन । उनीहरूले जे लेखिरहेका छन्, त्यो उनीहरूको बुझाइ र रोजाइको प्रतिबिम्ब हुन सक्छ । मेरो जिम्मेवारी भने सत्य र मर्यादामा रहनु हो ।"
पत्रकार मौन भए ।
कार्यक्रमपछि एक युवती अनितासँग भेट्न आइन् ।
उनका आँखा रसाएका थिए ।
"दिदी, मेरो बारेमा पनि विद्यालयमा झूटा हल्ला फैलाइएको थियो । म धेरै महिना घरबाट बाहिर निस्कनै सकिनँ ।"
अनिताले उनको कुरा ध्यान दिएर सुनिन् ।
"त्यतिबेला सबैभन्दा धेरै के चाहिएको थियो ?"
युवतीले भनिन्,
"कसैले मेरो कुरा विश्वास गरिदिएको भए पुग्थ्यो ।"
अनिताले उनको हात समातिन् ।
"सत्यलाई कहिलेकाहीँ समय चाहिन्छ । तर त्यसको मूल्य समयसँगै घट्दैन ।"
केही दिनपछि विश्वविद्यालयमा "डिजिटल नागरिकता र अभिव्यक्तिको मर्यादा" विषयमा अन्तरक्रिया भयो ।
एक विद्यार्थीले प्रश्न गर्यो,
"दिदी, सबै आलोचना सहनुपर्छ ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"आलोचना र अपमान एउटै कुरा होइनन् ।"
"फरक के हो ?"
"तथ्य र तर्कमा आधारित असहमति लोकतान्त्रिक समाजको शक्ति हो । तर झूटो आरोप, चरित्रहत्या, धम्की वा व्यक्तिगत अपमान स्वस्थ संवाद होइन ।"
सबै विद्यार्थीले टिपोट गर्न थाले ।
त्यसैबेला एक विद्यार्थीले अर्को प्रश्न गर्यो,
"अनि यस्तो अवस्थामा रिस कसरी नियन्त्रण गर्ने ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"म पनि मानिस हुँ । मलाई पनि दुःख लाग्छ ।"
"अनि ?"
"तर मैले सिकेकी छु—क्षणिक रिसले दिएको उत्तरले कहिलेकाहीँ वर्षौँको विश्वास गुमाउन सक्छ ।"
त्यस साँझ अनिता आफ्नी हजुरआमालाई भेट्न गाउँ पुगिन् ।
हजुरआमाले सोध्नुभयो,
"छोरी, यति धेरै नराम्रा कुरा सुन्दा मन पोल्दैन ?"
अनिताले सत्य लुकाइनन् ।
"पोल्छ ।"
"अनि के गर्छ्यौ ?"
"आफ्नो मनलाई सम्झाउँछु—अरूको व्यवहार म नियन्त्रण गर्न सक्दिनँ, तर आफ्नो व्यवहार भने गर्न सक्छु ।"
हजुरआमाले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो,
"आगो निभाउने मानिसले आफैँ आगो बन्नु हुँदैन ।"
त्यो वाक्य उनको मनमा गहिरो गरी बस्यो ।
केही दिनपछि एउटा टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा सञ्चालकले सोधे,
"तपाईंमाथि यति धेरै झूटो प्रचार हुन्छ । तपाईंले किन त्यति आक्रामक प्रतिक्रिया दिनुहुन्न ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"किनकि प्रत्येक अफवाहको पछि दौडिँदा सत्यको यात्रा रोकिन्छ ।"
"अनि तपाईंको रक्षा कसले गर्छ ?"
"मेरो आचरणले ।"
"यदि मानिसले विश्वास गरेनन् भने ?"
"त्यस अवस्थामा पनि सत्य बदलिँदैन ।"
त्यसै कार्यक्रममा सञ्चालकले अन्तिम प्रश्न गरे,
"तपाईंको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा के हो ?"
अनिताले केही क्षण सोचिन् ।
त्यसपछि स्पष्ट स्वरमा भनिन्—
"सत्य बोल्दा अनुहार लुकाउनुपर्दैन । इमानदार जीवनले धेरै कुरा आफैँ बोलिदिन्छ ।"
हल केही क्षण मौन रह्यो । त्यो मौनतामा शब्दभन्दा बढी प्रभाव थियो ।
राति घर फर्किएपछि उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
आज उनले धेरै छोटो तर गहिरो कुरा लेखिन्—
"सहनशीलता भनेको अन्याय स्वीकार गर्नु होइन । सहनशीलता भनेको क्रोधले विवेकलाई जित्न नदिनु हो ।"
त्यसपछि अर्को हरफ थपिन्—
"डिजिटल संसारमा झूट धेरै छिटो फैलिन सक्छ । त्यसैले सत्य बोल्ने मानिसलाई धैर्य पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । व्यक्तिगत अपमानको जवाफ पनि मर्यादाले दिन सकिन्छ ।"
डायरी बन्द गर्नुअघि उनले अन्तिम वाक्य लेखिन्—
"मलाई कसैले 'बिचरा' बनाउँदैन । मानिसले मेरो बारेमा जे भन्छन्, त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा म वास्तवमा कस्तो छु भन्ने हो । सत्यलाई मुखौटाको आवश्यकता पर्दैन ।"
झ्यालबाहिर बिहानको जून शान्त थियो । बादलले केहीबेर त्यसलाई छोपे । तर जून हराएको थिएन । केवल केही क्षण ओझेल परेको थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"सत्य पनि यस्तै हुन्छ । अफवाहका बादलले केही समय छोप्न सक्छन्, तर अन्ततः उज्यालो फेरि देखिन्छ । त्यसैले सहनशीलता कमजोरी होइन, सत्यप्रतिको विश्वास हो ।"
त्यो रात उनी अझ दृढ भइन् ।
अब उनको संघर्ष केवल कुरीतिविरुद्ध थिएन ।
त्यो सत्यलाई क्रोधभन्दा माथि राख्ने संस्कार निर्माण गर्ने यात्रामा बदलिएको थियो ।
२३: अलौकिक शक्ति र राज्य
अनिताको अभियानले देशभरि एउटा ठूलो बहस जन्माइसकेको थियो । कतिले उनलाई सुधारक भने । कतिले विद्रोही । कतिले धर्मको रक्षक । कतिले धर्मको आलोचक । तर उनी आफूलाई कुनै उपाधिमा बाँध्न चाहन्नथिन् ।
उनको एउटै आग्रह थियो—
"आस्था रहोस्, तर ठगी नहोस् ।"
एक दिन राष्ट्रिय टेलिभिजनले विशेष बहस आयोजना गर्यो ।
विषय थियो—
"अलौकिक शक्ति: आस्था, प्रमाण र राज्यको भूमिका ।"
मञ्चमा चिकित्सक, वैज्ञानिक, धर्मशास्त्री, कानुनविद् र अनिता उपस्थित थिए ।
कार्यक्रमको सुरुमै सञ्चालकले प्रश्न गरे,
"यदि कसैले आफूमा अलौकिक शक्ति भएको दाबी गर्छ भने राज्यले के गर्नुपर्छ ?"
सबैको ध्यान अनितातिर गयो ।
उनले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्,
"व्यक्तिगत आस्था सबैको अधिकार हो । तर जब कुनै दाबीले सार्वजनिक स्वास्थ्य, आर्थिक लेनदेन वा जनहितसँग सम्बन्ध राख्छ, त्यहाँ प्रमाण र कानूनको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।"
त्यसै बेला एक दर्शक उठे ।
"यदि साँच्चै कसैसँग अलौकिक शक्ति छ भने ?"
अनिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"यदि कुनै असाधारण दाबी वस्तुगत रूपमा प्रमाणित हुन्छ र त्यसबाट मानवहित हुन्छ भने त्यसको अध्ययन गर्नुपर्छ । सिक्षाको समझ जहाँबाट आए पनि त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक बुझ्नुपर्छ ।"
हलमा सन्नाटा छायो ।
उनी अगाडि बोलिन्,
"तर असाधारण दाबीले असाधारण प्रमाण पनि माग्छ ।"
वैज्ञानिकले सहमतिमा टाउको हल्लाए ।
सञ्चालकले व्यङ्ग्यपूर्ण शैलीमा अर्को प्रश्न गरे,
"मानौँ, कसैले छोएकै भरमा प्यारालाइसिस निको हुन्छ भने ?"
हलमा हल्का हाँसो फैलियो ।
अनिता पनि मुस्कुराइन् ।
त्यसपछि उनले उत्तर दिइन्—
"यदि कुनै उपचारले वास्तवमै सुरक्षित र भरपर्दो रूपमा गम्भीर रोग निको पार्न सक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ भने त्यो मानवताका लागि ठूलो उपलब्धि हुनेछ । त्यसको निष्पक्ष अध्ययन हुनुपर्छ र जनहितमा उपयोग गर्नुपर्छ । तर प्रमाणबिना त्यस्तो दाबी गरेर बिरामीलाई उपचारबाट टाढा लैजानु अत्यन्त गैरजिम्मेवार हुन्छ ।"
हलमा ताली बज्यो ।
कार्यक्रमपछि एक पत्रकारले सोधे,
"तपाईं त सबै कुरामा प्रमाण खोज्नुहुन्छ । त्यसो भए आस्था कहाँ रह्यो ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"आस्था मनमुटुको विषय हो । तर सार्वजनिक दाबी, उपचार वा आर्थिक प्रतिज्ञा समाजको विषय हो । यी दुईलाई छुट्याउन सक्नुपर्छ ।"
पत्रकारले फेरि प्रश्न गरे,
"यदि कसैले भगवान्को नाममा पैसा उठाएर चमत्कारको वाचा गर्छ भने ?"
अनिताले गम्भीर हुँदै भनिन्,
"त्यस्तो अवस्थामा सम्बन्धित निकायले तथ्य र कानूनअनुसार अनुसन्धान गर्नुपर्छ । श्रद्धाको सम्मान र नागरिकको संरक्षण दुवै राज्यको जिम्मेवारी हुन् ।"
केही दिनपछि उनी पहाडी गाउँमा पुगिन् । त्यहाँ एक परिवारले आफ्नो सबै बचत एउटा 'चमत्कारी उपचार' मा खर्च गरेको थियो । घर धितो राखिएको थियो । बिरामीको अवस्था भने उस्तै थियो ।
अनिताले परिवारसँग लामो कुरा गरिन् ।
आमाले आँसु पुछ्दै भनिन्,
"हामीलाई अन्तिम आशा यही हो भन्ने लागेको थियो ।"
अनिताको आँखासमेत रसायो ।
"आशा कहिल्यै अपराध होइन ।"
"अनि हाम्रो गल्ती ?"
"गल्ती तपाईंहरूको विश्वास होइन । यदि कसैले तपाईंहरूको असहाय अवस्थाको दुरुपयोग गरेको छ भने त्यो गम्भीर नैतिक र कानुनी प्रश्न हो ।"
केही दिनपछि राष्ट्रिय कानुन सम्मेलनमा उनलाई बोलाइयो ।
एक न्यायाधीशले प्रश्न गर्नुभयो,
"राज्यले आस्थामा हस्तक्षेप गर्नुपर्छ ?"
अनिताले सम्मानपूर्वक उत्तर दिइन्,
"राज्यले कसैको व्यक्तिगत आस्था निर्धारण गर्नु हुँदैन । तर ठगी, हिंसा, जबर्जस्ती, झूटो उपचारको व्यापार वा आर्थिक शोषण भएमा कानून निष्पक्ष रूपमा लागू हुनुपर्छ ।"
न्यायाधीशले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो,
"यही संवैधानिक सन्तुलन हो ।"
त्यस साँझ उनले आफ्ना गुरुज्यूलाई भेटिन् ।
गुरुज्यूले एउटा दीपक बाल्दै भन्नुभयो,
"छोरी, भगवान्ले मानिसलाई श्रद्धा पनि दिनुभयो, बुद्धि पनि ।"
"दुवै किन ?"
"किनकि श्रद्धाले मनमुटु उज्यालो बनाउँछ, विवेकले बाटो उज्यालो बनाउँछ ।"
अनिताले मौन भएर त्यो वाक्य मनमा राखिन् ।
राति घर फर्किएपछि उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
उनले लेखिन्—
"आस्था र प्रमाणलाई एकअर्काको शत्रु बनाउनु आवश्यक छैन । व्यक्तिगत विश्वासलाई सम्मान गर्न सकिन्छ । तर सार्वजनिक रूपमा गरिने असाधारण दाबी, उपचार वा आर्थिक प्रतिज्ञा भने प्रमाण, पारदर्शिता र कानुनी उत्तरदायित्वको दायरामा आउनुपर्छ ।"
केही क्षणपछि उनले अन्तिम हरफ थपिन्—
"मेरो अभियान कसैको श्रद्धा खोस्ने होइन । मेरो उद्देश्य यति मात्र हो—कुनै नेपाली आफ्नो दुःख, रोग, डर वा आशाको दुरुपयोगबाट नठगियोस् । धर्मले मानिसलाई मुक्त गराओस्, बन्धक नबनाओस् । विश्वासले आशा देओस्, भ्रम होइन ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले पूर्वतिर हेरिन् । रविउदय हुन केही समय बाँकी थियो । नभ अझै अँध्यारो थियो । तर क्षितिजमा उज्यालोको पहिलो रेखा देखिन थालिसकेको थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"अन्धकार हटाउन रविले कसैसँग अनुमति माग्दैन । ऊ केवल उदाउँछ । सत्य पनि त्यस्तै हो । जब त्यसलाई विवेक, करुणा र न्यायले साथ दिन्छ, तब समाज आफैँ उज्यालोतर्फ अघि बढ्न थाल्छ ।"
त्यो रात उनको यात्रा अर्को निष्कर्षतर्फ बढिरहेको थियो ।
अब बाँकी थियो अन्तिम दुई अध्याय—
जहाँ संघर्षभन्दा ठूलो हुनेछ संवाद, र विजयभन्दा ठूलो हुनेछ समाजमा विवेक र सच्ची आस्थाको पुनर्जागरण ।
२४: सङ्कल्प र समर्थन
अनिताले यात्रा सुरु गर्दा उनी एक्ली देखिएकी थिइन् ।
सामाजिक सञ्जालका गालीहरू ।
धम्कीका सन्देशहरू ।
झूटा आरोपहरू ।
चरित्रहत्याका प्रयासहरू ।
यी सबैले धेरैलाई लाग्थ्यो—यो यात्रा धेरै दिन टिक्ने छैन । तर सत्यका लागि गरिने यात्रा प्रायः भीडबाट होइन, एउटा प्रश्नबाट सुरु हुन्छ । र प्रश्नले जब विवेक जगाउँछ, तब एक्लो आवाज बिस्तारै अभियान बन्छ ।
एक बिहान अनिताले एउटा इमेल खोलिन् । त्यो एउटा विश्वविद्यालयका प्राध्यापकको थियो ।
उहाँले लेख्नुभएको थियो—
"तपाईंका सबै विचारसँग म सहमत छैन । तर तपाईंले प्रमाण, संवाद र जिम्मेवार बहसको संस्कृति निर्माण गर्ने प्रयास गर्नुभएकोमा धन्यवाद !!!"
अनिताले मुस्कुराउँदै इमेल बन्द गरिन् । त्यो प्रशंसाभन्दा बढी जिम्मेवारीको अनुशासनको सम्झना थियो ।
केही दिनमै देशका विभिन्न क्षेत्रबाट मानिसहरू सम्पर्कमा आउन थाले ।
एक चिकित्सकले भने,
"रोगीलाई समयमै अस्पताल ल्याउन तपाईंले दिएको सन्देश उपयोगी छ ।"
एक मनोवैज्ञानिकले भने,
"डर र अन्धविश्वासका कारण उपचार ढिलो गर्ने प्रवृत्तिबारे खुलेर कुरा हुनुपर्छ ।"
एक कानुनविद्ले भने,
"आस्थाको सम्मान गर्दै ठगी रोक्ने कानुनी सचेतना आवश्यक छ ।"
अनिताले सबैको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिन् ।
उनी कसैलाई आफ्नो अनुयायी बनाउन खोजिरहेकी थिइनन् । उनी सहयात्री खोजिरहेकी थिइन् ।
केही दिनपछि एउटा प्राचीन गुरुकुलमा विशेष संवाद आयोजना भयो । त्यहाँ विभिन्न परम्पराका धर्मगुरु उपस्थित थिए । कार्यक्रमको अन्त्यमा एक वृद्ध वैदिक आचार्य उठ्नुभयो ।
उहाँले भन्नुभयो,
"धर्मलाई प्रश्न गर्न नदिने समाज कमजोर बन्छ ।"
सबै चुप लागे ।
उहाँले फेरि भन्नुभयो,
"तर प्रश्न गर्नेले पनि अध्ययन, विनम्रता र मर्यादा छोड्नु हुँदैन ।"
अनिताले सम्मानपूर्वक दुवै हात जोडिन् ।
"गुरुवर, यही सन्तुलन खोज्ने प्रयासमा छु ।"
आचार्य मुस्कुराउनुभयो ।
"त्यसैले त तिमी अझै सिकिरहेकी छौ ।"
त्यसै कार्यक्रममा एक बौद्ध भिक्षुले भन्नुभयो,
"विवेकविनाको श्रद्धाले भ्रम जन्माउन सक्छ । श्रद्धाविनाको विवेकले अहङ्कार जन्माउन सक्छ ।"
एक मुस्लिम विद्वानले थप्नुभयो,
"सत्यसँग डराउने धर्म बलियो हुँदैन ।"
एक इसाई धर्मशास्त्रीले भन्नुभयो,
"नैतिकता, करुणा र सेवा सबै धर्मका साझा मूल्य हुन् ।"
अनिताले ती सबै वाक्य आफ्नो डायरीमा टिपिन् ।
उनलाई महसुस भयो—
पुल बनाउने मानिसले दुवै किनारा बुझ्नुपर्छ ।
त्यसपछि देशभरिका युवाहरूले "विवेक संवाद" नामको अभियान सुरु गरे । उनीहरू विद्यालय र कलेजमा पुग्थे । धर्मको अपमान गर्दैनथे । कुनै आस्थाको उपहास गर्दैनथे । बरु प्रश्न सोध्न सिकाउँथे ।
कसैले असाधारण दाबी गर्यो भने—
"प्रमाण के छ ?"
कसैले डर देखायो भने—
"कानून के भन्छ ?"
कसैले धर्मको नाममा घृणा फैलायो भने—
"के यो धर्मको मूल शिक्षासँग मेल खान्छ ?"
यी प्रश्नहरू नै अभियानको शक्ति बन्दै गए ।
एक दिन एउटा सानो गाउँमा अन्तरक्रिया भइरहेको थियो । एक किशोरी उठी ।
उसले भनिन्,
"दिदी, पहिले मलाई लाग्थ्यो—प्रश्न गर्नु पाप हो ।"
अनिताले मुस्कुराउँदै सोधिन्,
"अहिले ?"
"अहिले लाग्छ—सम्मानका साथ प्रश्न गर्नु पनि सत्यको खोज हो ।"
अनिताको आँखामा चमक आयो ।
उनी यही परिवर्तन खोजिरहेकी थिइन् ।
केही समयपछि राष्ट्रिय विज्ञान प्रतिष्ठान र केही धार्मिक संस्थाले संयुक्त रूपमा "आस्था, विज्ञान र समाज" विषयमा खुला सम्मेलन आयोजना गरे । त्यहाँ वैज्ञानिकहरूले अनुसन्धानको महत्त्वबारे बोले । धर्मगुरुले नैतिकता र करुणाको महत्त्वबारे बोले । कानुनविद्हरूले नागरिक अधिकार र उत्तरदायित्वबारे बोले ।
अन्तिम वक्ताका रूपमा अनिता मञ्चमा पुगिन् ।
उनले कुनै लामो भाषण गरिनन् ।
केवल यति भनिन्—
"विज्ञानले 'कसरी ?' भन्ने प्रश्न सोध्छ । धर्मले 'किन ?' भन्ने प्रश्न उठाउन सक्छ । जब दुवैले सत्य, करुणा र मानवहितलाई केन्द्रमा राख्छन्, तब उनीहरू प्रतिस्पर्धी होइन, सहयात्री बन्न सक्छन् ।"
पूरा सभाहल लामो समयसम्म तालीले गुञ्जियो ।
कार्यक्रम सकिएपछि एक पत्रकारले सोधे,
"आज तपाईंलाई सबैभन्दा ठूलो सफलता के लागेको छ ?"
अनिताले हलभरि बसेका मानिसहरूतिर हेरिन् ।
वैज्ञानिक ।
आचार्य ।
भिक्षु ।
चिकित्सक ।
विद्यार्थी ।
युवाहरू ।
सबै एउटै हलमा बसेर सम्मानपूर्वक संवाद गरिरहेका थिए ।
उनले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
"मेरो सफलता कसैले मेरो कुरा मान्नु होइन । मेरो सफलता भनेको फरक विचार भएका मानिसहरू पनि एउटै टेबुलमा बसेर शान्तिपूर्वक कुरा गर्न तयार हुनु हो ।"
राति उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
आज उनले धेरै दिनपछि निकै हल्का महसुस गरिन् ।
उनले लेखिन्—
"मैले बुझें—समाज परिवर्तन कुनै एक व्यक्तिको अभियानले हुँदैन । जब वैज्ञानिक सत्यको खोजमा, धर्मगुरु नैतिकताको पक्षमा, शिक्षक शिक्षाको पक्षमा, कानून न्यायको पक्षमा र युवा विवेकको पक्षमा उभिन्छन्, तब परिवर्तनको आधार तयार हुन्छ ।"
त्यसपछि उनले अन्तिम हरफ लेखिन्—
"आस्था र विज्ञानबीच पर्खाल निर्माण गर्नु सजिलो छ । तर पुल निर्माण गर्न धैर्य, अध्ययन, सम्मान र संवाद चाहिन्छ । मेरो यात्रा पर्खाल भत्काउने होइन, पुल बनाउने यात्रा हो । त्यो पुलको नाम हो—सत्य, करुणा, विवेक र मानवता ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले बाहिर हेरिन् ।
वर्षौंदेखि दुई किनारामा बगिरहेको नदीमाथि एउटा नयाँ पुल बनेको थियो । पुलले नदीलाई रोकेको थिएन । उसले केवल दुई किनारालाई जोडेको थियो ।
अनिताले मनमनै भनिन्—
"समाजलाई आज यस्तै पुलहरूको आवश्यकता छ । जहाँ श्रद्धाले विवेकसँग हात मिलाउँछ, विज्ञानले नम्रता सिक्छ, धर्मले आत्मसमीक्षा गर्छ, र मानिसले मानिसलाई विभाजन होइन, संवादका माध्यमबाट बुझ्न थाल्छ ।"
त्यस रात उनलाई पहिलोपटक लाग्यो—
उनको यात्रा अब केवल उनको मात्र रहेन ।
त्यो एउटा समाजको साझा सङ्कल्पमा रूपान्तरण भइसकेको थियो ।
२५: निष्कर्ष – ज्योति
वर्षौं बितिसकेका थिए । अनिताले पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठाएको दिन धेरैलाई अझै सम्झना थियो ।
त्यो दिन उनलाई कसैले विदेशी शक्तिको एजेन्ट भने ।
कसैले धर्मविरोधी ।
कसैले घमण्डी ।
कसैले प्रसिद्धिको भोकी ।
तर आज अवस्था केही फरक थियो । समाज पूर्ण रूपमा बदलिएको थिएन । तर परिवर्तनको यात्रा सुरु भइसकेको थियो । र प्रत्येक ठूलो परिवर्तन यस्तै साना कदमबाट सुरु हुने गर्दछ ।
एक दिन अनिता त्यही गाउँ पुगिन्, जहाँ बाल्यकालमा आफ्नी आमालाई एउटा ढोंगीको छलमा परेको देखेकी थिइन् ।
गाउँ उही थियो ।
चौतारो उही ।
मन्दिर उही ।
तर मानिसहरूको सोचमा सानो तर महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आएको थियो ।
गाउँमा एउटा सूचना–पाटी राखिएको थियो ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"आस्था हाम्रो अधिकार हो । ठगी कसैको अधिकार होइन ।"
अनिताले त्यो वाक्य पढिन् ।
उनका आँखामा सन्तोष झल्कियो ।
त्यसै गाउँको विद्यालयमा आज विशेष कार्यक्रम थियो । विद्यार्थीहरूले "श्रद्धा र विवेक" विषयमा नाटक प्रस्तुत गरे । एक पात्रले अन्धविश्वासको भूमिका निर्वाह गर्यो, अर्को पात्रले विज्ञानको, तेस्रो पात्रले धर्मको । अन्त्यमा ती तीनै पात्रले हात समाते ।
नाटकको अन्तिम संवाद थियो—
"सत्यसँग डराउने न विज्ञान हुन्छ, न धर्म ।"
पूरा विद्यालय तालीले गुञ्जियो ।
कार्यक्रमपछि एक बालक अनितासँग आयो ।
उसले सोध्यो,
"दिदी, भगवान्मा विश्वास गर्नु ठीक हो ?"
अनिता मुस्कुराइन् ।
"यदि त्यसले तिमीलाई असल मानिस बन्न प्रेरित गर्छ भने किन नहुने ?"
बालकले फेरि सोध्यो,
"अनि कसैले चमत्कारको नाममा पैसा माग्यो भने ?"
अनिताले उत्तर दिइन्,
"त्यतिबेला श्रद्धासँगै विवेक पनि प्रयोग गर । आवश्यक परे प्रश्न सोध, प्रमाण खोज र उचित सल्लाह लिन नहिच्किचाऊ ।"
बालकले आत्मविश्वासका साथ टाउको हल्लायो ।
केही महिनापछि राष्ट्रिय स्तरको सम्मेलन आयोजना भयो ।
विषय थियो—
"आस्था, विज्ञान र उत्तरदायी समाज ।"
त्यहाँ वैज्ञानिकहरू थिए । धर्मगुरुहरू थिए । चिकित्सकहरू थिए । शिक्षकहरू थिए । युवाहरू थिए । र हजारौँ सर्वसाधारण नागरिक थिए । कार्यक्रमको अन्तिम वक्ताका रूपमा अनिता मञ्चमा उभिइन् ।
उनी केही क्षण मौन रहिन् ।
त्यसपछि भनिन्—
"आज म कसैलाई जित्न आएकी होइन ।"
हल शान्त भयो ।
"म कसैको आस्था खोस्न पनि आएकी होइन ।"
सबैले ध्यान दिएर सुनिरहेका थिए ।
"मेरो सानो आग्रह यति मात्र हो—धर्मको नाममा कसैको विवेक बन्दी नहोस् । भगवान्को नाममा कसैको दुःखको व्यापार नहोस् ।"
उनले अगाडि भनिन्—
"धर्मले यदि हामीलाई सत्य, करुणा, सेवा, क्षमा र आत्मसंयम सिकाउँछ भने त्यो समाजको उज्यालो हो ।"
"विज्ञानले यदि रोगको उपचार, प्रकृतिको अध्ययन, नयाँ ज्ञान र मानवहितका उपाय दिन्छ भने त्यो पनि समाजको उज्यालो हो ।"
"उज्यालोसँग उज्यालोको शत्रुता हुँदैन ।"
सभाहल केही क्षण मौन रह्यो ।
त्यो मौनतामा गहिरो अर्थ थियो ।
त्यसपछि उनले आफ्नो यात्राबाट सिकेको सबैभन्दा ठूलो पाठ सुनाइन् ।
"मैले बुझें—धर्मलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा प्रश्नबाट होइन, ढोंगबाट हुन्छ ।"
"विज्ञानलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा जिज्ञासाबाट होइन, अन्धविश्वासबाट हुन्छ ।"
"र समाजलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा फरक विचारबाट होइन, डर र घृणाबाट हुन्छ ।"
कार्यक्रम समाप्त भएपछि एक वृद्ध आचार्य, एक वैज्ञानिक र एक चिकित्सक एकैसाथ अनितासँग आए ।
आचार्यले भन्नुभयो,
"धर्मले आत्मालाई बलियो बनाओस् ।"
वैज्ञानिकले भन्नुभयो,
"ज्ञानले विवेकलाई बलियो बनाओस् ।"
चिकित्सकले भन्नुभयो,
"सेवाले जीवनलाई बलियो बनाओस् ।"
अनिताले तीनै जनालाई नमस्कार गरिन् ।
उनले महसुस गरिन्—
यही त उनी खोजिरहेकी थिइन् ।
विरोध होइन ।
समन्वय ।
त्यस रात उनी आफ्नो घरको आँगनमा बसिन् । आकाश ताराको जन्तीले भरिएको थियो । हातमा उनको पुरानो डायरी थियो ।
त्यस डायरीको पहिलो पानामा लेखिएको थियो—
"किन ?"
आज उनले अन्तिम पानामा लेखिन्—
"किनभने सत्यको खोज कहिल्यै समाप्त हुँदैन ।"
केही क्षणपछि उनले अन्तिम शब्दहरू थपिन्—
"आस्था मानिसको मनमुटुमा बसोस् । विवेक मानिसको निर्णयमा बसोस् । विज्ञान मानिसको खोजमा बसोस् । करुणा मानिसको व्यवहारमा बसोस् । अनि धर्म मानिसको सत्कर्ममा देखियोस् ।"
डायरी बन्द गरिन् । पूर्व क्षितिजमा रवि उदाउँदै थियो । मन्दिरको घण्टी बज्दै थियो । नजिकैको विद्यालयमा पढाइ सुरु हुने घण्टी पनि बज्यो । अस्पतालतर्फ एउटा एम्बुलेन्स गुडिरहेको थियो । प्रयोगशालामा एउटा युवा अनुसन्धानमा व्यस्त थियो । एउटा किसान खेतमा हलो जोत्दै थियो । एउटी वृद्धा मन्दिरको आँगन सफा गर्दै थिइन् । सबै आ–आफ्नो कर्ममा थिए ।
अनिताले मुस्कुराउँदै मनमनै भनिन्—
"भगवान्लाई सबैभन्दा प्रिय पूजा सायद यही हो—आफ्नो कर्म इमानदारीका साथ गर्नु ।"
उनले आकाशतिर हेर्दै अन्तिमपटक भनिन्—
"ज्योति केवल दियोमा मात्र हुँदैन । ज्योति सत्यमा हुन्छ । ज्योति करुणामा हुन्छ । ज्योति प्रमाणमा हुन्छ । ज्योति सत्कर्ममा हुन्छ । जब यी सबै एकसाथ उज्यालो बन्छन्, तब समाज अन्धविश्वासबाट होइन, विवेकबाट अघि बढ्छ ।"
त्यसपछि उनी भीडतर्फ होइन, उज्यालोतर्फ हिँडिन् ।
किनकि उनले बुझिसकेकी थिइन्—
धर्मको उद्देश्य मानिसलाई विभाजन गर्नु होइन, चरित्र उज्यालो बनाउनु हो । विज्ञानको उद्देश्य आस्था नष्ट गर्नु होइन, सत्यको खोज गर्नु हो । जब सच्चा आस्था र सत्यको खोजले एकअर्कालाई सम्मान गर्छन्, त्यहीँबाट नयाँ युगको ज्योति प्रज्वलित हुन्छ ।
उपसंहार
यो कथा कुनै धर्म, सम्प्रदाय वा आस्थाको विरोधमा होइन ।
यो कथा धर्मको नाममा हुने ठगी, डर, हिंसा, व्यक्तिपूजा र शोषणविरुद्ध विवेकपूर्ण प्रश्न उठाउने साहसको कथा हो ।
यसले श्रद्धा र विज्ञानलाई परस्पर विरोधी होइन, मानवकल्याणका दुई फरक तर पूरक आयामका रूपमा हेर्छ ।
सन्देश एउटै छ—
श्रद्धा राखौँ, तर विवेक नहराऔँ ।
प्रश्न गरौँ, तर सम्मानका साथ ।
प्रमाण खोजौँ, तर अहङ्कार बिना ।
धर्म अपनाऔँ, तर सत्कर्ममार्फत ।
विज्ञान स्वीकारौँ, तर मानवता नबिर्सिऔँ ।
किनकि अन्ततः—
सत्यले डराउँदैन ।
करुणाले विभाजन गर्दैन ।
सत्कर्मले परिचय माग्दैन ।
र ज्योतिले कहिल्यै अन्धकारसँग घृणा गर्दैन; त्यसलाई केवल उज्यालो दिन्छ ।
समकालीन साहित्य