रातभर परेको वर्षाले काठमाडौंको आकाश अझै धुम्म थियो । अस्पतालको प्रसूति कक्षबाहिर एउटा मानिस बेचैन भएर यताउता हिँडिरहेको थियो । कहिले घडी हेर्थ्यो, कहिले मोबाइल ।
मोबाइलको पर्दामा लगातार सन्देश आइरहेका थिए ।
"दाइ, खुसीको खबर कहिले सुनाउनुहुन्छ ?"
"भाउजूलाई हाम्रो शुभकामना भन्नुहोला ।"
"लाइभ आउनुस् है !"
उसले मुस्कुराउँदै सबै सन्देश पढ्यो । पत्नी सुत्केरी हुन लागेको चिन्ताभन्दा पनि ऊ मनमनै अर्को कुराको तयारी गरिरहेको थियो ।
"यसपटक पोस्ट राम्रो बनाउनुपर्छ," उसले सोच्यो ।
पत्नी मीरा भने प्रसूति कक्षभित्र पीडासँग जुधिरहेकी थिइन् । शरीरको प्रत्येक नसामा वेदना दौडिरहेको थियो । तर त्यसबीच पनि उनलाई केही दिनअघिको एउटा घटना सम्झना आइरहेको थियो ।
छ महिनाको गर्भ हुँदा आर्यनले उनलाई एउटा फोटो देखाएको थियो ।
"हेर न, कति राम्रो देखिएको !"
त्यो अस्पतालमा गरिएको अल्ट्रासाउन्डको तस्वीर थियो ।
आर्यनले त्यसमा अंग्रेजीमा लेखेको थियो—
Love at First Sight.
त्यसको तल रातो मुटुको चिन्ह ।
मीरा हाँसेकी थिइन् ।
"अहिले नै पोस्ट गर्ने ?"
"किन नगर्ने ? सबैलाई खुसी बाँड्ने हो ।"
"तर बच्चाले त केही भन्न पनि सक्दैन ।"
"ए, यति पनि सोच्ने ? हाम्रो बच्चा हो ।"
केही मिनेटमै सयौँ प्रतिक्रिया आएका थिए ।
"कति प्यारा !"
"भगवानले आशीर्वाद दिऊन् ।"
"बेबीलाई भेट्न आतुर छौँ ।"
आर्यन दिनभर फोन समातेरै बस्यो । कति लाइक पुगे, कति कमेन्ट आए, कसले सेयर गर्यो—सबै उसले गनेर राख्यो । त्यस दिन उसलाई एउटा अनौठो अनुभूति भयो । मानिसहरू केवल उसको खुसी हेर्दैनथे । उनीहरू त्यो खुसी हेरेर पनि खुसी हुन्थे । र त्यही खुसीले सामाजिक सञ्जालमा मूल्य पनि पाउँदो रहेछ ।
...
"बधाई छ । छोरी जन्मिएकी छन् ।"
डाक्टरको स्वरले आर्यन झस्कियो । उसको अनुहार उज्यालियो । नर्सले सानो बच्चीलाई सेतो कपडाले बेरेर देखाइन् । बच्चीको आँखा बन्द थियो । सास हलुका चलिरहेको थियो । उसले पहिलो पटक संसार देखेकी पनि थिइन । तर संसारले भने उसलाई हेर्न सुरु गरिसकेको थियो । आर्यनले बच्चीलाई समाउनुअघि मोबाइल समात्यो ।
"एकछिन..."
उसले क्यामेरा खोल्यो ।
क्लिक ।
अर्को क्लिक ।
फेरि भिडियो ।
"स्माइल... अरे, नवजातले कसरी स्माइल गर्छ ?" ऊ आफैँ हाँस्यो ।
मीराले थकित स्वरमा भनिन्,
"पहिला बच्चालाई राम्रोसँग समाऊ ।"
"बस दुई मिनेट ।"
उही दुई मिनेटमा फोटो सम्पादन भयो ।
क्याप्सन तयार भयो—
'हाम्रो जीवनमा परी आइन् । स्वागत छ, आशा ।'
केही सेकेन्डमै पोस्ट भयो । मोबाइल बज्न थाल्यो । पहिलो मिनेटमै सयभन्दा बढी प्रतिक्रिया ।
दोस्रो मिनेटमा पाँच सय ।
एक घण्टामा हजारौँ ।
अस्पतालको कोठामा सानी आशा निदाइरहेकी थिइन् । तर उनको अनुहार देशका धेरै मोबाइलको पर्दामा जागिसकेको थियो ।
...
केही दिनपछि आर्यनको सामाजिक सञ्जाल अझ सक्रिय भयो । आज आशाले पहिलो पटक आँखा राम्ररी खोलिन् ।
भिडियो ।
भोलि पहिलो पटक हाँसिन् ।
भिडियो ।
पहिलो पटक उल्टिइन् ।
भिडियो ।
पहिलो पटक "आ..." भनिन् ।
भिडियो ।
प्रत्येक क्षण एउटा स्मृति मात्र रहेन ।
कन्टेन्ट बन्न थाल्यो ।
मीरा कहिलेकाहीँ भन्थिन्,
"सबै कुरा राखिरहनुपर्छ र ?"
आर्यन सहज उत्तर दिन्थ्यो,
"स्मृति जोगाइरहेको छु ।"
तर स्मृति अब घरको एल्बममा सीमित थिएन । हजारौँ अपरिचित मानिसका मोबाइलभित्र पुगिसकेको थियो ।
...
एक साँझ एउटा कम्पनीबाट सन्देश आयो ।
"तपाईंको परिवारका भिडियोहरू निकै लोकप्रिय रहेछन् । यदि हाम्रो बेबी साबुन प्रयोग गरेर एउटा छोटो भिडियो बनाउनुभयो भने हामी पारिश्रमिक दिन्छौँ ।"
आर्यन धेरैबेर स्क्रिन हेरिरह्यो ।
"मीरा !"
"के भयो ?"
"हेर न !"
मीराले पढिन् ।
"यिनीहरूले पैसा दिने रहेछन् ।"
"कति ?"
संख्या देखेपछि उनी केही क्षण चुप लागिन् । त्यति रकम कमाउन आर्यनले महिनौँ कार्यालयमा काम गर्नुपर्थ्यो । अहिले भने केही मिनेटको भिडियोले पुग्ने । मीराले फेरि बच्चातिर हेरिन् । सानो आशा आमाको काखमा निदाइरहेकी थिइन् ।
"यसमा नराम्रो के छ ?" आर्यनले भन्यो ।
"हाम्रो बच्चा पनि, हाम्रो सम्झना पनि ।"
"र केही आम्दानी पनि ।"
मीराले कुनै उत्तर दिइनन् ।
...
समय बिस्तारै अघि बढ्दै गयो । आशाको पहिलो जन्मदिन आयो । घरभरि रङ्गीन बेलुन, ठूलो केक, तीनवटा क्यामेरा, दुईवटा रिङ लाइट, एकजना भिडियोग्राफर, आर्यनले निर्देशन दिइरहेको थियो ।
"केक काट्ने बेलामा सबैले ताली बजाउनू ।"
"आशाले रोइन् भने पनि भिडियो रोक्नु हुँदैन ।"
मीरा एकछिन स्तब्ध भइन् ।
"बच्चा डराइन् भने ?"
"त्यो पनि त वास्तविक क्षण हो ।"
भिडियो सुरु भयो । अचानक ठूलो आवाजले आशा डराइन् । उनी रोइन् । आमाको काख खोज्न थालिन् । तर क्यामेराहरू अझ नजिक आए ।
आर्यनले भने,
"एकछिन... एकछिन... यो सिन राम्रो छ ।"
मीराले तुरुन्त बच्चालाई काखमा उठाइन् ।
"बस भयो ।"
"अझै भिडियो बाँकी छ ।"
"भिडियोभन्दा बच्चा ठूलो हो ।"
आर्यन केही बेर मौन रह्यो । तर त्यो मौनता धेरै टिकेन । केही दिनपछि जन्मदिनको भिडियो अपलोड भयो । त्यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा धेरै हेरिएको भिडियो बन्यो ।
...
राति सबै निदाएपछि मीरा आशाको सिरानीछेउ बसिन् । बच्ची गहिरो निद्रामा थिइन् । सानो हातले आमाको औँला समातिन् ।
मीराले बिस्तारै फुसफुसाइन्,
"तिमीले केही मागेकी थिइनौ, छोरी ।"
"तिमीले लाइक मागेकी थिइनौ ।"
"तिमीले संसारलाई आफू देखाउन पनि भनेकी थिइनौ ।"
"हामीले नै तिम्रो सानो संसारलाई ठूलो बजारतिर खोलिदियौँ ।"
झ्यालबाहिर वर्षा फेरि सुरु भएको थियो । कोठाभित्र निदाएकी आशालाई केही थाहा थिएन । उनको पहिलो मुस्कान, पहिलो आँसु, पहिलो डर, पहिलो निद्रा—सबै डिजिटल स्मृतिका रूपमा सुरक्षित भइसकेका थिए । अझै उनले आफ्नो नाम राम्रोसँग बोल्न सिकेकी पनि थिइनन् ।
तर इन्टरनेटले उनको अनुहार चिनेको धेरै भइसकेको थियो । र त्यो परिचय, जसको निर्णय उनले कहिल्यै गरेकी थिइनन्, एक दिन उनको जीवनकै सबैभन्दा ठूलो प्रश्न बन्ने थियो ।
२: सेयरेन्टिङको सुरुवात
आशाको पहिलो जन्मदिनको भिडियो भाइरल भएपछि आर्यनको मोबाइल पहिलेभन्दा झन् व्यस्त हुन थाल्यो । बिहान उठ्नेबित्तिकै उसले चिया होइन, सूचना (नोटिफिकेसन) हेर्थ्यो । कतिले नयाँ सदस्यता लिए, कुन भिडियोमा कति प्रतिक्रिया आयो, कुन कम्पनीले सन्देश पठायो—यही उसको नयाँ दिनचर्या बनेको थियो ।
एक बिहान उसले उत्साहित हुँदै मीरालाई भन्यो,
"हेर न ! हाम्रो च्यानलमा पचास हजार सदस्य पुगेछन् ।"
मीराले मुस्कुराएर भनिन्,
"राम्रो कुरा हो ।"
"राम्रो मात्रै होइन । अब त आम्दानी पनि सुरु हुन्छ ।"
"कसरी ?"
"कम्पनीहरूले विज्ञापन दिन्छन् । बच्चाको सामान, डायपर, खेलौना, दूध, लुगा—सबै ।"
मीराले आशातिर हेरिन् । उनी भुइँमा बसेर काठको सानो गाडी धकेल्दै थिइन् । संसारमा सबैभन्दा ठूलो चिन्ता उनको लागि त्यो गाडी पल्टिनु मात्र थियो । तर त्यही खेल अब कसैको व्यापार बन्न लागेको थियो ।
त्यस दिनदेखि घरभित्र एउटा नयाँ नियम लागू भयो । पहिला बच्चा उठ्थी । अब पहिले क्यामेरा उठ्थ्यो ।
"रेडी ?"
"रेकर्डिङ सुरु ।"
आशाले बिहान आँखा खोल्दा आमाको मुस्कानभन्दा पहिले मोबाइलको लेन्स देख्न थालिन् ।
आर्यन रमाउँदै भन्थ्यो,
"आज त पहिलोपटक राम्ररी 'आमा' भन्न सक्छे जस्तो छ ।"
मीरा पनि आशाको छेउमा बस्थिन् ।
"भन न, आमा…"
आशाले केही अस्पष्ट आवाज निकालिन् ।
"आ… मा…"
आर्यन खुसीले करायो ।
"भयो ! भयो !"
भिडियो तुरुन्त सुरक्षित गरियो ।
त्यही साँझ शीर्षक राखियो—
"हाम्रो छोरीले पहिलोपटक 'आमा' भनिन् ! भावुक क्षण !"
भिडियो केही घण्टामै हजारौँले हेरे ।
कमेन्टहरू वर्षिन थाले ।
"कति प्यारी !"
"भगवान् सधैं खुसी राखून् ।"
"फेरि यस्ता भिडियो ल्याउनुहोस् ।"
आर्यन हरेक प्रतिक्रियासँगै झन् उत्साहित हुँदै गयो ।
केही सातापछि अर्को ठूलो क्षण आयो । आशाले सोफाको किनार समातेर पहिलोपटक उभिन खोजिन् । मीराले दौडेर समात्न खोज्दै थिइन् । तर आर्यनले हात उठायो ।
"पर्ख !"
"किन ?"
"क्यामेरा खोल्न देऊ ।"
आशा थरथराउँदै उभिइन् । पहिलो पाइला चाल्न खोजिन् । एक पाइला… अर्को पाइला… र अचानक लडिन् । मीरा झट्ट उठाउन दौडिइन् ।
तर आर्यनले भने,
"बस, बस… भिडियो राम्रो आइरहेको छ ।"
मीराले रिसाउँदै भनिन्,
"बच्चा रोइरहेकी छ ।"
"अहिले उठाउँछु ।"
दुई–तीन सेकेन्डको त्यो ढिलाइ मीरालाई निकै लामो लाग्यो । उनले क्यामेरा छेउमा सारेर छोरीलाई काखमा उठाइन् । आशाले आमाको घाँटी समातेर धेरैबेर रोइरहिन् । त्यो रोएको दृश्य भने भिडियोको सबैभन्दा धेरै हेरिएको भाग बन्यो ।
दिन बित्दै गए । घरमा खेलौनाभन्दा धेरै ट्राइपड थपिए । कुर्सीभन्दा धेरै रिङ लाइट आए । भित्तामा बच्चाको उचाइ नाप्ने चार्टसँगै भिडियो खिच्ने समयतालिका टाँसियो ।
सोमबार – नयाँ खेलौना ।
बुधबार – खाना खाने भिडियो ।
शुक्रबार – परिवारसँग रमाइलो ।
आइतबार – विशेष भिडियो ।
आशाको बाल्यकाल अब तालिकाअनुसार बाँच्न थालेको थियो ।
एक दिन एउटा ठूलो कम्पनीले प्रस्ताव पठायो ।
"यदि तपाईंले हाम्रो नयाँ डायपर प्रयोग गरेको भिडियो बनाउनुभयो भने हामी राम्रो पारिश्रमिक दिन्छौँ ।"
आर्यनले तुरुन्त स्वीकार गर्यो । भोलिपल्ट बिहानदेखि छायाङ्कन सुरु भयो । आशा डायपर लगाएर आँगनमा खेलिरहेकी थिइन् ।
दुई–तीन पटक एउटै दृश्य दोहोर्याइयो ।
"फेरि दौड ।"
"फेरि हाँस ।"
"अहिले यतै हेर ।"
सानी आशाले केही बुझिनन् । उनी खेल्न चाहन्थिन् । तर खेलभन्दा धेरै पटक "फेरि गर" भन्ने आवाज सुन्नुपर्थ्यो ।
केही महिनापछि अर्को विज्ञापन आयो । यसपटक शौचालय प्रशिक्षणका लागि बनाइएको सानो कमोडको । मीरा केही असहज भइन् ।
"यो त निजी कुरा हो ।"
आर्यनले सहज स्वरमा भन्यो,
"अरूले पनि बनाइरहेका छन्। "
"तर…"
"कसैले केही सोच्दैन ।"
मीराको मन मानेन । तर घरखर्च, बैंकको ऋण, बढ्दो आम्दानी र आर्यनको उत्साहबीच उनको विरोध बिस्तारै कमजोर हुँदै गयो । भिडियो बन्यो । आशाले पहिलोपटक सानो कमोडमा बस्न सिकेको दृश्य हजारौँ अपरिचित मानिसले हेरे ।
कसैले ताली बजाए ।
कसैले हाँसे ।
कसैले रमाइलो ठाने ।
तर त्यो दृश्य आशाको जीवनको अत्यन्त निजी क्षण थियो भन्ने कुरा कसैले सोचेन ।
यसबीच आर्यनको च्यानलको नाम पनि फेर्यो ।
"ह्याप्पी आशा फ्यामिली"
अब भिडियोहरूमा केवल आशा मात्र होइन, घरको प्रत्येक दिन देखिन थाल्यो ।
बिहान उठ्ने ।
दाँत माझ्ने ।
खाना खाने ।
रिसाउने ।
रुने ।
सुत्ने ।
सबै ।
कहिलेकाहीँ मीरालाई लाग्थ्यो, उनीहरू घरमा होइन, एउटा अदृश्य स्टुडियोमा बसिरहेका छन् ।
एक साँझ आशा खेल्दै थिइन् । उनी माटोले घर बनाइरहेकी थिइन् । आर्यन क्यामेरा लिएर आइपुग्यो ।
"आशा, यता हेर ।"
आशाले नहेरी भनिन्,
"म खेल्दै छु ।"
"दुई मिनेट मात्रै ।"
"खेल्छु ।"
पहिलोपटक उनले क्यामेराबाट अनुहार फर्काइन् ।
आर्यन हाँसेर बोले,
"हेर त, कति लजालु भई ।"
तर मीराले त्यो क्षणमा अर्को कुरा देखिन् । उनको छोरी खेल्न चाहन्थी । उनी अभिनय गर्न चाहन्नथिन् ।
राति आशा निदाइसकेपछि मीरा झ्यालछेउ उभिइन् । आर्यन भने मोबाइलमा आम्दानीको हिसाब गर्दै थियो ।
"यस महिनाको कमाइ त निकै राम्रो भयो ।"
मीराले बिस्तारै सोधिन्,
"हामीले कमाइरहेका छौँ… कि आशाले ?"
आर्यन केही क्षण मौन रह्यो ।
"हाम्रो परिवारकै त हो ।"
"तर भिडियोमा सबैभन्दा धेरै को छ ?"
आर्यनसँग उत्तर थिएन । कोठाभित्र गहिरो निद्रामा रहेकी आशाले निद्रामै केही अस्पष्ट शब्द बोलिन् ।
सायद त्यो दिन उनले धेरै पटक सुनेको शब्द थियो—
"क्यामेरा…"
मीराको मन एकाएक चिसियो । आफ्नी छोरीको पहिलो तोतेबोली, पहिलो पाइला र पहिलो स्वाभाविक खेल अब उनीहरूको स्मृतिमा मात्र थिएनन् । ती अनगिन्ती अपरिचित आँखाका मनोरञ्जन बनिसकेका थिए । र परिवारले त्यो परिवर्तनलाई सफलता सम्झिरहेको थियो । तर सफलता र शोषणबीचको रेखा कहिले मेटियो, उनीहरूलाई थाहै भएन ।
३: किडफ्लुएन्सर बन्ने बाटो
आशा पाँच वर्षकी भइसकेकी थिइन् । अब उनी क्यामेराको अगाडि मुस्कुराउन सिकिसकेकी थिइन् । कसैले "थ्री... टू... वन..." भन्यो भने उनी स्वाभाविक रूपमा अनुहार उज्यालो बनाउँथिन् । कहिले हात हल्लाउने, कहिले "नमस्ते साथीहरू !" भन्ने—यी सबै उनका लागि खेलजस्तै भइसकेका थिए ।
तर आर्यनको ध्यान अब आशाभन्दा अर्को अनुहारतिर जान थालेको थियो ।
त्यो थियो तीन वर्षको छोरा—आरव ।
ऊ चञ्चल थियो, तोतेबोली मिठो थियो, र नयाँ खेलौना देख्नासाथ आँखामा चमक आउँथ्यो । एउटा दिन उसले कारको खेलौना खोलेर आफ्नै भाषामा भन्न थाल्यो,
"यो छिटो दौड्छ... ब्रुम... ब्रुम..."
आर्यनले त्यो दृश्य मोबाइलमा कैद गर्यो । साँझ उसले सामान्य सम्पादन गरेर भिडियो सामाजिक सञ्जालमा राख्यो ।
शीर्षक थियो—
"३ वर्षको बाबुले नयाँ कारको समीक्षा गर्यो !"
भिडियो अप्रत्याशित रूपमा भाइरल भयो । एकै रातमा लाखौँले हेरे । कम्पनीहरूले सन्देश पठाउन थाले ।
"हामीसँग नयाँ खेलौना छ ।"
"हाम्रो ब्रान्डको भिडियो बनाउनुस् ।"
"आरवलाई हाम्रो उत्पादन प्रयोग गराइदिनुहोस् ।"
आर्यनको अनुहारमा उत्साह छचल्कियो ।
"मीरा ! हाम्रो भाग्य खुल्यो !"
अब घरमा हरेक हप्ता नयाँ खेलौना आउन थाले । रिमोट कार, रोबोट, डाइनोसर, रेल, ब्लक, गुडिया, खेलौनाको थुप्रो बढ्दै गयो । आरव खुसी हुन्थ्यो । तर उसले एउटा कुरा बुझ्दैनथ्यो । यी खेलौना उसलाई खेल्नभन्दा बढी देखाउन ल्याइएका थिए ।
"आज यो रोबोटको भिडियो बनाउँछौँ ।"
आर्यनले बिहानै घोषणा गर्यो । आरव भने झ्यालबाहिर परेवा हेर्दै थियो ।
"म बाहिर जान्छु ।"
"पहिला भिडियो ।"
"पछि खेल्छु ।"
"अहिले खेलौना खोल ।"
क्यामेरा सुरु भयो ।
"नमस्ते साथीहरू !"
आरव चुप लाग्यो ।
"फेरि भन ।"
"नमस्ते..."
"अलि हाँसेर ।"
"फेरि ।"
पहिलो टेक, दोस्रो टेक, तेस्रो, चौथो ।
आरवको मुस्कान विस्तारै हराउन थाल्यो ।
दिउँसोसम्म एउटै भिडियो खिचिँदै थियो ।
"यो कार राम्रो छ भन्नू ।"
"किन ?"
"त्यसै भन्नू ।"
"तर मलाई त निलो कार मन पर्छ ।"
आर्यन हाँस्यो ।
"आज रातो कार मन पर्ने हो ।"
आरवले केही बुझेन । उसले बाबुको कुरा दोहोर्यायो ।
"मलाई रातो कार धेरै मन पर्छ ।"
क्यामेरा बन्द भएपछि भने उसले फेरि निलो कार खोज्न थाल्यो ।
मीरा पनि त्यो दृश्य हेरिरहेकी थिइन् ।
उनीसँग एउटै प्रश्न थियो—
"बच्चाले आफ्नै कुरा बोलिरहेको छ कि हामीले सिकाएको ?"
तर त्यो प्रश्न कसैले सुन्ने फुर्सदमा थिएन ।
केही महिनामै "ह्याप्पी आशा फ्यामिली" च्यानलको सबैभन्दा लोकप्रिय पात्र आरव बन्यो । आशा पनि भाइको भिडियो हेर्थिन् ।
विद्यालयका साथीहरूले भन्न थाले,
"तिम्रो भाइ त ठूलो स्टार पो रहेछ !"
आशा मुस्कुराउँथिन् । तर घर फर्किएपछि उनले अर्को दृश्य देख्थिन् । भिडियोमा हाँस्ने आरव साँझ थाकेर निदाइरहेको हुन्थ्यो ।
एक दिन एउटा ठूलो खेलौना कम्पनीका प्रतिनिधि घरमै आए । उनीहरूले नयाँ सम्झौताको प्रस्ताव राखे ।
"यदि आरवले हाम्रो वर्षभरिका उत्पादनहरूको नियमित समीक्षा गरिदिए भने राम्रो पारिश्रमिक दिनेछौँ ।"
आर्यनको आँखामा चमक आयो ।
उसले कागजात पल्टाउँदै भन्यो,
"यति धेरै ?"
प्रतिनिधिले मुस्कुराएर उत्तर दिए,
"तपाईंहरूको च्यानल अहिले निकै प्रभावशाली छ ।"
मीराले भने सोधिन्,
"बच्चाले धेरै समय दिनुपर्छ ?"
"हप्तामा दुई–तीन दिन मात्रै ।"
"दिनमा ?"
"जति आवश्यक पर्छ ।"
'जति आवश्यक पर्छ' भन्ने शब्द मीराको मनमा धेरैबेर घन्किरह्यो ।
सम्झौता भएपछि घरमा एउटा सानो स्टुडियो बनाइयो । रङ्गीन पर्खाल, ठूला बत्ती, तीनवटा, क्यामेरा, माइक्रोफोन, आरवका लागि छुट्टै कुर्सी । अब उसको खेल्ने कोठा नै छायाङ्कन कक्ष बनेको थियो ।
बिहान नौ बजे छायाङ्कन सुरु हुन्थ्यो ।
"आरव, यहाँ बस ।"
"अब खेलौना खोल ।"
"अलि बिस्तारै ।"
"क्यामेरातिर हेर ।"
"फेरि भन ।"
दिउँसो बाह्र बज्दा ऊ थाकिसकेको हुन्थ्यो ।
"अब खान्छु ।"
"अझ एउटा दृश्य बाँकी छ ।"
"पछि ?"
"अहिले ।"
उसको आँखामा निद्रा झुल्किन्थ्यो । तर क्यामेराले थकान देखाउन नपाउने ।
एक दिन आरव अचानक रोयो ।
"मलाई भिडियो बनाउन मन छैन ।"
कोठा केही क्षण मौन भयो । आर्यनले क्यामेरा बन्द गरेन ।
"किन ?"
"म खेल्न जान्छु ।"
"यो पनि त खेल नै हो ।"
"होइन ।"
उसले खेलौना भुइँमा राखिदियो । पहिलोपटक उसले क्यामेराको निर्देशन अस्वीकार गरेको थियो । मीराले उसलाई काखमा उठाइन् ।
"आज यत्ति गरौँ ।"
आर्यनले निराश हुँदै भन्यो,
"ब्रान्डलाई आजै भिडियो पठाउनुपर्छ ।"
त्यही साँझ उनीहरूबीच लामो बहस भयो ।
"तिमीले बच्चालाई धेरै काम गराइरहेका छौ," मीराले भनिन् ।
"काम कहाँ गराएँ ? ऊ खेलिरहेको छ ।"
"खेल आफैँले रोजेको हुन्छ । निर्देशन पालना गरेर गरिएको खेल काम हुन्छ ।"
"बाल कलाकारहरूले पनि त यस्तै गर्छन् ।"
"तर चलचित्रमा नियम हुन्छन् । समयको सीमा हुन्छ। शिक्षक हुन्छन् । कतिपय ठाउँमा कमाइको हिस्सा बच्चाकै नाममा राख्नुपर्छ ।"
आर्यन केहीबेर मौन रह्यो ।
"हामी त घरमै छौँ ।"
"घर भएकैले सबै ठीक हुन्छ भन्ने होइन ।"
मीराको स्वर यसपटक पहिलेभन्दा गम्भीर थियो ।
त्यस रात आशाले भाइलाई सुताउँदै थिइन् ।
आरव निद्रामै बर्बरायो,
"फेरि बोल... फेरि हाँस... फेरि भन..."
आशाले अचम्म मानिन् । भाइ सपनामा पनि छायाङ्कन गरिरहेको थियो । उनले भाइको निधारमा हात फेरिन् ।
"तिमी त साँच्चै खेल्न चाहन्छौ, होइन ?"
आरव निद्रामै हल्का मुस्कुरायो ।
भोलिपल्ट अर्को भिडियो सार्वजनिक भयो । आरव हाँसिरहेको थियो । नयाँ खेलौना देखाउँदै रमाइरहेको थियो । भिडियोले फेरि लाखौँ दर्शक पाए ।
मानिसहरूले लेखे—
"कति स्वाभाविक बच्चा !"
"यस्तै भिडियोहरू अझ ल्याउनुहोस् !"
"हामीलाई आरव धेरै मन पर्छ ।"
तर पर्दापछाडिको सत्य कसैले देखेन । ती केही मिनेटको सहज देखिने भिडियोका लागि एउटा तीन वर्षे बालकले घण्टौँ एउटै संवाद दोहोर्याएको थियो, थकान लुकाएको थियो, र आफ्नो खेल्ने समय क्यामेरालाई दिएको थियो । बिस्तारै आरव केवल परिवारको छोरा रहेन ।
ऊ एउटा "किडफ्लुएन्सर" बनिरहेको थियो ।
र परिवारले त्यो उपलब्धि ठानिरहेको बेला, उसको बाल्यकाल भने अदृश्य रूपमा टुक्रिँदै गइरहेको थियो ।
४: भ्युजको रगत
दुई वर्ष बित्न नपाउँदै "ह्याप्पी आशा फ्यामिली" नेपालका चर्चित पारिवारिक च्यानलमध्ये एक बनिसकेको थियो । हरेक बिहान नयाँ भिडियोको प्रतीक्षामा हजारौँ दर्शक बसिरहेका हुन्थे । सामाजिक सञ्जालले उनीहरूको परिवारलाई चिनिसकेको थियो । बजारले उनीहरूलाई ब्रान्डका रूपमा हेर्न थालेको थियो । तर सफलता जति बढ्दै गयो, त्यति नै एउटा अदृश्य भोक पनि बढ्दै गयो ।
भ्युज ।
अब सामान्य भिडियोले पहिलेजस्तो प्रतिक्रिया ल्याउँदैनथ्यो । आर्यनले तथ्याङ्क हेर्दै एक दिन निधार खुम्च्यायो ।
"हेर त, आरवले खेलौना खोलेको भिडियोमा भ्युज घटेछ ।"
मीराले सहज स्वरमा भनिन्,
"सधैँ एउटै कुरा हेर्दा मानिसलाई पनि दिक्क लाग्छ होला ।"
आर्यनले टाउको हल्लायो ।
"दर्शकलाई नयाँ कुरा चाहिन्छ ।"
"नयाँ भनेको ?"
"भावना । आश्चर्य । तनाव ।"
त्यसयता भिडियोहरूको शैली बदलिन थाल्यो ।
"आज आशालाई एउटा सरप्राइज ।"
"आज आरवको प्रतिक्रिया ।"
"आज के हुन्छ ?"
शीर्षकहरू पहिलेभन्दा उत्तेजक हुन थाले । दर्शक बढे । भ्युज पनि बढे ।
आर्यनले बुझिसकेको थियो—
जति धेरै मानिसको भावना झस्किन्छ, त्यति धेरै भिडियो फैलिन्छ ।
एक शनिबार परिवार पिकनिकका लागि नगरकोट गएको थियो । हरियो घाँसे डाँडामा आशा र आरव दौडिरहेका थिए । मीरा खाना मिलाइरहेकी थिइन् । आर्यन भने सधैँझैँ क्यामेरा बोकेर पछिपछि हिँडिरहेको थियो ।
"दौड, आरव !"
"दिदीलाई भेट !"
"हाँस !"
दुवै बालबालिका खेलिरहेका थिए । अचानक आरव एउटा ढुंगामा ठोक्कियो । ऊ जोडले लड्यो । घुँडाको छाला च्यातियो । रगत बिस्तारै बग्न थाल्यो ।
"आमा…!"
उसको चिच्याहटले डाँडा गुञ्जियो । मीरा खाना छोडेर दौडिन् । तर उनी पुग्नुअघि अर्को आवाज आयो ।
"एकछिन !"
आर्यनको आवाज । क्यामेरा अझ नजिक आयो । लेन्सले रगत समातिरहेको थियो । आरव पीडाले रोइरहेको थियो ।
"बाबा…!"
तर बाबुको हात उसलाई उठाउन होइन, फोकस मिलाउन व्यस्त थियो ।
मीराले झट्किएर क्यामेरा तल सारिन् ।
"पहिला बच्चालाई उठाऊ !"
"यो वास्तविक क्षण हो ।"
"वास्तविक हो भनेर रेकर्ड गर्नुपर्छ ?"
"दर्शकलाई यथार्थ मन पर्छ ।"
"बच्चाको पीडाभन्दा ?"
मीरा आरवलाई काखमा उठाएर प्राथमिक उपचार गर्न थालिन् । आर्यन केहीबेर मौन उभियो । तर उसले रेकर्ड बन्द गरेको थिएन ।
घर फर्किएपछि भिडियो सम्पादन भयो ।
शीर्षक राखियो—
"खेल्दै गर्दा ठूलो दुर्घटना ! हामी सबै डरायौँ…"
मीराले विरोध गरिन् ।
"यो नराख ।"
"किन ?"
"आरवको पीडा मनोरञ्जन होइन ।"
"यसबाट अरू अभिभावक पनि सचेत हुन्छन् ।"
"सचेतना दिने नाममा उसलाई फेरि रुवाउने ?"
आर्यनसँग तयार उत्तर थियो ।
"हामी झूट त देखाइरहेका छैनौँ ।"
धेरै बेरको विवादपछि पनि भिडियो सार्वजनिक भयो ।
अर्को बिहान परिणाम आयो । भिडियोले च्यानलको सबै रेकर्ड तोड्यो । लाखौँ भ्युज । हजारौँ प्रतिक्रिया । कसैले चिन्ता व्यक्त गरे । कसैले प्रार्थना गरे । कसैले "कति दुःख लाग्यो" लेखे । र एल्गोरिदमले त्यो भिडियो अझ धेरै मानिससम्म पुर्यायो ।
आर्यनले उत्साहित हुँदै भन्यो,
"हेर ! एकै दिनमा यति धेरै !"
तर मीराको आँखा भने आरवको घुँडामा बाँधिएको पट्टीतिर थियो ।
केही दिनपछि अर्को घटना भयो । आशा विद्यालयबाट फर्कंदै गर्दा साइकलबाट चिप्लिइन् । हातको कुहिनो चिलायो । सामान्य चोट थियो । तर उनी निकै डराएकी थिइन् । घर पुगेपछि उनी सिधै आमासँग टाँसिइन् ।
त्यसै बेला आर्यनले क्यामेरा उठायो ।
"आशा, अहिले कस्तो लागिरहेको छ ?"
आशाले आँसु पुछ्दै बाबुतिर हेरिन् ।
"दुखेको छ ।"
"त्यो फेरि भन ।"
"किन ?"
"भिडियोका लागि ।"
आशाले केही बोलिनन् । उनी आमाको पछाडि लुकिन् ।
त्यही रात आशा धेरैबेर निदाउन सकिनन् । झ्यालबाहिर जून लागेको थियो । आरव निदाइसकेको थियो । घर शान्त थियो ।
तर उनको मनमा एउटा दृश्य घुमिरहेको थियो—
भाइ लडेको, रगत बगेको, बाबु क्यामेरा समातिरहेको ।
उनी बिस्तारै उठेर बैठकमा आइन् । टेबलमा क्यामेरा थियो । त्यसलाई केहीबेर हेर्दै बसिन् । उनी पाँच–छ वर्षकी थिइन् । तर मनमा एउटा प्रश्न जन्मिसकेको थियो । त्यो प्रश्न शब्दभन्दा गहिरो थियो ।
"मान्छे लड्दा सबैभन्दा पहिले के गर्नुपर्छ ?"
"हात समात्ने ?"
"कि भिडियो बनाउने ?"
भोलिपल्ट विद्यालयमा एउटी साथी खेल मैदानमा चिप्लिइन् । सबै बालबालिका उनीतिर दौडे । कसैले पानी ल्यायो । कसैले शिक्षिकालाई बोलायो । आशा पनि दौडिइन् । त्यो क्षण उनलाई घरको घटना सम्झियो ।
उनले साथीको हात समातिन् । साथीले रोइरहेको बीचमा धन्यवाद भनिन् । त्यस क्षण आशालाई पहिलोपटक दुई संसारबीचको अन्तर महसुस भयो । विद्यालयमा पीडा देख्दा मानिसहरू सहयोग गर्थे । घरमा भने कहिलेकाहीँ क्यामेरा पहिले आइपुग्थ्यो ।
साँझ घर फर्केपछि उनले बाबुसँग सोधिन्,
"बाबा…"
"के भयो ?"
"यदि म फेरि लडेँ भने…"
"लड्दिनौ ।"
"लडेँ भने पहिला मलाई उठाउनुहुन्छ कि भिडियो बनाउनुहुन्छ ?"
आर्यनको अनुहार एकाएक स्थिर भयो । यस्तो प्रश्न उसले कहिल्यै सोचेको थिएन । केही क्षणसम्म उसले केही बोल्न सकेन ।
अन्ततः कृत्रिम मुस्कान ल्याउँदै भन्यो,
"तिमीलाई नै उठाउँछु ।"
"साँच्चै ?"
"साँच्चै ।"
तर आशाले कुनै उत्तर दिइनन् । किनकि उनले त्यो उत्तर शब्दमा होइन, पहिले नै कर्ममा देखिसकेकी थिइन् ।
त्यो रात आर्यन धेरैबेर मोबाइलमा तथ्याङ्क हेर्दै बस्यो ।
सबैभन्दा धेरै कमाइ गरेको भिडियो—
आरवको चोट ।
सबैभन्दा धेरै साझेदारी भएको भिडियो—
दुर्घटनाको दिन ।
उसले पहिलोपटक महसुस गर्यो—
सामाजिक सञ्जाललाई मानिसको खुसी मात्र होइन, पीडा पनि मन पर्दोरहेछ । र कहिलेकाहीँ त पीडाले खुसीभन्दा धेरै मूल्य पाउँदो रहेछ ।
त्यसै रात, अर्को कोठामा निदाएकी आशाको मनमा एउटा प्रश्न जरा गाड्न थालिसकेको थियो—
"यदि क्यामेरा र करुणा एउटै क्षणमा अगाडि आए भने, मानिसले कुनलाई रोज्छ ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्दै उनको बालमन बिस्तारै एउटा कठिन यात्रातिर अघि बढिरहेको थियो।
५: लाइक, फलो, सब्सक्राइब
"एक लाख सदस्य पूरा !"
आर्यनको चिच्याहटले घरभरि खुसी फैलियो । उनले बैठकको बीचमा ल्यापटप राखे । पर्दामा ठूलो अक्षरमा देखिएको थियो—
100,000 Subscribers
मीराले ताली बजाइन् । आशा र आरवले पनि बाबुलाई देखेर ताली बजाए । उनीहरूलाई एक लाख मानिस भनेको कति ठूलो भीड हो भन्ने थाहा थिएन । तर आर्यनलाई थाहा थियो। त्यो भीड अब केवल दर्शक थिएन । त्यो आम्दानी थियो ।
केही दिनपछि पहिलो ठूलो रकम बैंक खातामा आयो । मीरा रकम देखेर छक्क परिन् ।
"यति धेरै ?"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"यो त सुरुवात मात्रै हो ।"
"एउटै भिडियोबाट ?"
"भिडियो, विज्ञापन, प्रायोजन, साझेदारी—सबै जोडेर ।"
उनीहरू दुवै केही क्षण मौन रहे । आर्यनले जीवनमा पहिलोपटक आफूले जागिरबाट कमाएको मासिक तलबभन्दा धेरै रकम एकै पटक देखिरहेको थियो ।
त्यस दिन उसले मनमनै एउटा निर्णय गर्यो ।
"अब यो काम शोख होइन । व्यवसाय हो ।"
घर विस्तारै कार्यालयमा बदलिन थाल्यो ।
बैठक कोठा—स्टुडियो ।
भान्सा—खाना बनाउने भिडियोको सेट ।
आँगन—खेलौना प्रदर्शन गर्ने ठाउँ ।
सुत्ने कोठासमेत कहिलेकाहीँ छायाङ्कन स्थल बन्थ्यो । ढोकामा कुरियर आउने क्रम बढ्यो । कुनै कम्पनीले नयाँ लुगा पठाउँथ्यो । कसैले बेबी साबुन, कसैले दूधको बोतल, कसैले विद्यालयको झोला ।
प्रत्येक बाकससँग एउटा सर्त जोडिएको हुन्थ्यो—
"भिडियो बनाउनुपर्नेछ ।"
एक बिहान ठूलो कम्पनीका दुई प्रतिनिधि आए । उनीहरूले बैठकमै सम्झौताको कागज खोले ।
"हामी छ महिनाका लागि साझेदारी गर्न चाहन्छौँ ।"
आर्यनले उत्सुक हुँदै सोध्यो,
"के गर्नुपर्छ ?"
"महिनामा चारवटा भिडियो ।"
"त्यति मात्रै ?"
"तर भिडियो स्वाभाविक देखिनुपर्छ ।"
"स्वाभाविक ?"
"हो । बच्चाहरूले प्रयोग गरिरहेका जस्तो ।"
मीराले बीचमै प्रश्न गरिन्,
"यदि बच्चालाई त्यो सामान मन परेन भने ?"
प्रतिनिधि हल्का मुस्कुराए ।
"बच्चाले प्रयोग गरेजस्तो देखिए पुग्छ ।"
त्यो उत्तरले मीराको अनुहार फिक्का भयो ।
अब घरमा एउटा नयाँ शब्द धेरै सुनिन थाल्यो—
"ब्रान्ड ।"
"यो कपडा आज यही ब्रान्डको लगाउने ।"
"आज यही बिस्कुट देखाउनुपर्ने ।"
"आज यही बोतल समात्ने ।"
आशाले एक दिन सोधिन्,
"आमा, यो किन सधैँ क्यामेरामा मात्रै प्रयोग हुन्छ ?"
मीरा केही बोल्न सकिनन् । किनकि भिडियो सकिएपछि ती सामान धेरैजसो एउटा कुनामा थन्किन्थे ।
एक दिन आरवले एउटा नयाँ खेलौना खोलेर भन्यो,
"मलाई यो मन परेन ।"
आर्यनले तुरुन्त रोक्यो ।
"त्यो नबोल ।"
"किन ?"
"भिडियोमा राम्रो भन्नुपर्छ ।"
"तर मलाई त पुरानो गाडी राम्रो लाग्छ ।"
"अहिले यो राम्रो हो ।"
आरव चुप लाग्यो । उसले आफ्नै मनभन्दा स्क्रिप्ट दोहोर्यायो । त्यसयता भिडियोहरू पहिलेभन्दा झन् योजनाबद्ध बन्न थाले ।
आशा बिहान उठेको दृश्य, परिवारले सँगै खाना खाएको दृश्य, आरवले खेलौना खोलेको दृश्य सबै कुरा "स्वाभाविक" देखिन्थ्यो । तर त्यस स्वाभाविकताका पछाडि पटक–पटक दोहोरिएका संवाद, निर्देशन र थकान लुकेका थिए ।
एक साँझ आशाले बैठकमा बाबु र एक विज्ञापन कम्पनीका प्रतिनिधिबीचको कुराकानी सुनिन् ।
"यसपटक अलि भावनात्मक भिडियो बनाऔँ ।"
"किन ?"
"त्यस्ता भिडियो धेरै चल्छन् ।"
"विद्यालयको पहिलो दिन ?"
"राम्रो हुन्छ ।"
"रुन सक्छे ।"
"त्यो त झन् राम्रो ।"
आशाले ढोकाको पछाडिबाट सबै सुनिरहेकी थिइन् ।
उनलाई पहिलोपटक लाग्यो—
के उनका आँसु पनि अब कसैको योजना हुन सक्छन् ?
दिन बित्दै गए । च्यानलको आम्दानीले परिवारको जीवनशैली बदल्न थाल्यो । पुरानो मोटरसाइकलको ठाउँमा नयाँ गाडी आयो । भाडाको घर छोडेर ठूलो घरमा सरे । महँगो क्यामेरा किनियो । स्टुडियो अझ व्यवस्थित बनाइयो ।
छिमेकीहरूले भन्न थाले,
"कति भाग्यमानी परिवार !"
कसैले देखेन—
त्यो भाग्यको जगमा दुई साना बालबालिकाको निजी जीवन बिस्तारै बेचिँदै थियो ।
एक दिन मीराकी पुरानी साथी सन्ध्या भेट्न आइन् । उनी पत्रकार थिइन् । घरभरि क्यामेरा, बत्ती र खेलौनाको थुप्रो देखेर उनी केहीबेर चुप रहिन् ।
"तिमीहरूको त राम्रो चलिरहेको रहेछ ।"
आर्यन गर्वले मुस्कुरायो ।
"हो, भगवान्को कृपा ।"
सन्ध्याले आशा र आरवतिर हेरिन् ।
दुवै बालबालिका चुपचाप खेलिरहेका थिए ।
"दिनमा कति घण्टा भिडियो बनाउँछौ ?"
"आवश्यक परे जति ।"
"उनीहरूलाई मन लाग्छ ?"
आर्यनले सहज रूपमा उत्तर दियो,
"बच्चाहरूलाई त क्यामेरा मन पर्छ ।"
सन्ध्याले फेरि सोधिन्,
"क्यामेरा मन पर्छ, कि बाबुआमालाई खुसी बनाउन मन पर्छ ?"
कोठामा अचानक मौनता छायो ।
फर्किने बेला सन्ध्याले मीरालाई एक्लै भनिन्,
"तिमीहरू परिवार चलाइरहेका छौ कि कम्पनी ?"
मीरा झस्किइन् ।
"के भन्न खोजेकी ?"
"पहिले परिवार आयको लागि काम गर्थ्यो ।"
"अहिले आयका लागि परिवार नै काम गरिरहेको छ ।"
त्यो वाक्य मीराको मनमा गहिरो गरी बस्यो ।
राति सबै निदाएपछि उनी बैठकमा बसिन् । भित्तामा टाँसिएका ब्रान्ड सम्झौताका कागजहरू, टेबलमा राखिएको नयाँ क्यामेरा, ल्यापटपमा खुला आम्दानीको विवरण र अर्को कोठामा निदाइरहेका आफ्ना दुई साना सन्तान ।
उनलाई अचानक लाग्यो—
घरका सबैभन्दा मूल्यवान् सम्पत्ति क्यामेरा, गाडी वा बैंक खाता होइनन् ।
आशा र आरव नै थिए ।
तर विडम्बना के थियो भने—
त्यही दुई बालबालिकाको बाल्यकाल बेचेर ती सबै सम्पत्ति जोडिएका थिए । झ्यालबाहिर रात गाढा हुँदै गइरहेको थियो ।
भित्र मोबाइलको पर्दामा नयाँ सूचना चम्कियो—
"नयाँ ब्रान्ड सहकार्यको प्रस्ताव ।"
आर्यन निद्राबाट ब्युँझिएर तुरुन्त मोबाइल उठाउन पुगे । मीराले पहिलोपटक त्यो उज्यालो पर्दालाई होइन, त्यसले ढाकिरहेको अँध्यारोलाई हेर्न थालिन् ।
किनकि अब उनी बुझ्न थालेकी थिइन्—
यस घरमा लाइक, फलो र सब्स्क्राइब केवल सामाजिक सञ्जालका शब्द रहेनन् । ती बिस्तारै परिवारको नयाँ अर्थतन्त्र बनिसकेका थिए । र त्यो अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो लगानी थियो—
दुई निर्दोष बालबालिकाको बाल्यकाल ।
६: अनलाइन शिकारीको छाया
समयले पखेटा फिजाउँदै गयो । आशा अब नौ वर्षकी भइसकेकी थिइन् । आरव सात वर्षको थियो । उनीहरूका अनुहार नेपालका हजारौँ मानिसका लागि अपरिचित रहेनन् । बजारमा हिँड्दा कसैले "हेर, भिडियोको आशा !" भन्दै औँला देखाउँथे । विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा अभिभावकभन्दा पहिले दर्शकले उनीहरूलाई चिन्थे । सुरु–सुरुमा त्यो सबै रमाइलो लाग्थ्यो । तर परिचय र निगरानीबीचको दूरी धेरै सानो हुन्छ भन्ने कुरा कसैले बुझेको थिएन ।
एक दिन आर्यनले नयाँ भिडियो सार्वजनिक गर्यो ।
शीर्षक थियो—
"आशाको नयाँ विद्यालय, नयाँ साथी र पहिलो दिन ।"
भिडियोमा विद्यालयको प्रवेशद्वार देखिएको थियो । विद्यालयको पोशाक देखिएको थियो । कक्षाकोठाको झ्याल, खेल मैदान, विद्यालयको बस सबै कुरा स्वाभाविक लाग्थ्यो ।
"यस्तो भिडियोले धेरैलाई प्रेरणा दिन्छ," आर्यनले पोस्ट गर्दै भन्यो ।
दर्शकले पनि प्रशंसा गरे ।
"कति राम्रो विद्यालय !"
"आशालाई धेरै शुभकामना ।"
"भगवान् सधैँ सफल बनाऊन् ।"
तर हजारौँ शुभेच्छुकबीच केही यस्ता आँखा पनि थिए, जसको उद्देश्य शुभ थिएन ।
तीन दिनपछि एउटा अनौठो घटना भयो । आशा विद्यालयबाट घर फर्कँदै थिइन् । गेटनजिक एक जना अपरिचित मानिस मुस्कुराउँदै आए ।
"तिमी आशा होइनौ ?"
आशा अचम्ममा परिन् ।
"हो…"
"तिम्रो भाइ आरव आज आएको छैन ?"
उनले आश्चर्यले सोधिन्,
"तपाईंलाई कसरी थाहा भयो ?"
"तिमीहरूका सबै भिडियो हेर्छु ।"
आशा केही नबोली घरभित्र छिरिन् । साँझ उनले त्यो कुरा आमालाई सुनाइन् । मीराको मुटु एकाएक ढक्क भयो ।
"कस्तो मान्छे थियो ?"
"थाहा छैन ।"
"नाम सोध्यौ ?"
"सोधिनँ ।"
त्यस रात मीराले पहिलोपटक च्यानलका प्रतिक्रियाहरू विस्तारमा पढ्न थालिन् । सुरुका सयौँ प्रतिक्रिया सामान्य थिए । तर तल जाँदै गर्दा उनका आँखा अडिए ।
"आशा हरेक दिन यही बाटोबाट विद्यालय जान्छे होला ।"
"यो विद्यालय त फलानो ठाउँमा रहेछ ।"
"उनीहरूको घर पनि यही क्षेत्रमै हुनुपर्छ ।"
कसैले भिडियो रोक्दै–रोक्दै सडकका बोर्डहरू पढेको थियो । कसैले गुगल नक्सामा मिलाएर सम्भावित स्थान लेखेको थियो । कसैले विद्यालयको नामसम्म पत्ता लगाइसकेको थियो । मीराको शरीर चिसो भयो ।
"आर्यन !"
उनी चिच्याइन् । आर्यन दौडिँदै आयो ।
"के भयो ?"
मीराले मोबाइल अगाडि राखिन् ।
"यी पढ ।"
आर्यनले केही प्रतिक्रिया पढ्यो ।
पहिला उसले हाँस्दै भन्यो,
"मानिसहरू त अनुमान गर्छन् ।"
तर केही तल पुग्दा उसको अनुहार बदलियो ।
एउटाले लेखेको थियो—
"आशा हरेक बिहान आठ बजे विद्यालय पुग्छे ।"
अर्को—
"म एक दिन भेट्न आउँछु ।"
अर्को—
"उसलाई नजिकबाट हेर्न मन छ ।"
आर्यन केहीबेर मौन रह्यो ।
"यी त मजाक हुन् ।"
उसले आफूलाई नै ढाडस दिँदै भन्यो ।
तर मीराले दृढ स्वरमा उत्तर दिइन्,
"सबै मजाक हुँदैनन् ।"
केही दिनपछि अर्को भिडियो सार्वजनिक भयो ।
यसपटक आशाको जन्मदिन ।
सयौँ शुभकामना आए । तर केही प्रतिक्रियाले मीराको निद्रा हरायो । ती प्रतिक्रियामा बालिकाको सौन्दर्यको होइन, शरीरको चर्चा गरिएको थियो । केही शब्द यति अश्लील थिए कि उनले पूरा पढ्न सकिनन् । उनले तुरुन्त मोबाइल बन्द गरिन् ।
आँखाभरि आँसु भरिए ।
"यी मानिसहरू को हुन् ?"
उनले आफैँसँग सोधिन् ।
"एउटी नौ वर्षकी बच्चालाई यस्तो कसरी लेख्न सक्छन् ?"
आर्यनले ती प्रतिक्रिया मेटाउन थाले । एक मेटाउँदा अर्को आउँथ्यो । दस मेटाउँदा बीस थपिन्थे । सामाजिक सञ्जालको विशाल भीडभित्र लुकेका ती अनुहारहीन मानिसहरूलाई उनी देख्न सक्दैनथे । तर उनीहरू भने उनका बच्चाहरूलाई दैनिक हेरिरहेका थिए ।
त्यसपछि मीराले एउटा निर्णय गरिन् ।
"अबदेखि विद्यालय नदेखाउने ।"
"ठीक छ ।"
"घरको बाहिर पनि होइन ।"
"हुन्छ ।"
"र बच्चाहरू एक्लै भएको भिडियो पनि बन्द ।"
आर्यनले टाउको हल्लायो । तर ब्रान्ड सम्झौताहरूले फेरि उही गल्ती दोहोर्याइरहे । कहिले झ्यालबाट देखिएको सडक, कहिले घरनजिकको मन्दिर, कहिले पसलको बोर्ड, सानातिना विवरणहरू जोड्दै अपरिचितहरूले उनीहरूको संसारको नक्सा बनाउन थाले ।
एक साँझ आशा गृहकार्य गर्दै थिइन् । अचानक उनको ट्याबलेटमा एउटा सन्देश आयो ।
"हेलो आशा । म तिम्रो ठूलो प्रशंसक हुँ ।"
उनी झस्किइन् ।
"आमा !"
मीरा दौडिँदै आइन् ।
"के भयो ?"
"कसैले मलाई सन्देश पठाएको छ ।"
प्रोफाइलमा बालबालिकाको तस्बिर थियो ।
नाम पनि सामान्य ।
"कुरा गरौँ न," अर्को सन्देश आयो ।
"म तिम्रो घरनजिकै बस्छु ।"
मीराको मुटुको धड्कन बढ्यो । उनले तुरुन्त खाता बन्द गरिन् । आर्यनलाई बोलाइन् । त्यस रात दुवै जना धेरैबेर जागै बसे ।
"हामीले बच्चाहरूलाई संसारसँग जोड्यौँ," मीराले बिस्तारै भनिन् ।
"तर संसारमा सबै राम्रो हुँदैन रहेछ ।"
आर्यनको टाउको झुक्यो ।
उसे पहिलोपटक लाग्यो—
दर्शक भनेको एउटै शब्द भए पनि सबै दर्शक एउटै मन भएका हुँदैनन् । कसैले प्रेरणा खोज्छ , कसैले मनोरञ्जन, कसैले व्यापार र कसैले...
शिकार ।
भोलिपल्ट विद्यालयमा शिक्षकले एउटा सूचना दिए ।
"अपरिचित मानिससँग कहिल्यै नबोल्नू ।"
सबै बालबालिकाले टाउको हल्लाए । आशाले भने हात उठाइन् ।
"सर…"
"भन, आशा ।"
"यदि अपरिचितले मेरो नाम नै जान्दोरहेछ भने ?"
कक्षामा एकाएक सन्नाटा छायो । शिक्षक केही क्षण उत्तर खोज्दै रहे । आशाको प्रश्न सामान्य थिएन । किनकि अधिकांश बालबालिकालाई अपरिचितले चिन्दैनन् । तर आशालाई हजारौँ अपरिचितले चिन्थे ।
साँझ घर फर्केर उनले बाबुसँग सोधिन्,
"बाबा, सबैले मेरो नाम किन जान्छन् ?"
आर्यनसँग उत्तर थिएन ।
"मैले त उनीहरूलाई चिनेको पनि छैन ।"
आशाले फेरि भनिन् ।
"उनीहरूले मलाई कसरी चिन्छन् ?"
आर्यनले छोरीलाई काखमा ताने । धेरै वर्षपछि पहिलोपटक उनले क्यामेरा नसमाती छोरीलाई अँगालो हाले । तर त्यो अँगालोभित्र एउटा गहिरो अपराधबोध लुकेको थियो । किनकि उत्तर उनीसँग थियो ।
उनीहरूले आशालाई चिनेका थिए, किनकि उसले आफैँ चिनाएकी थिइन ।
उनीहरूले नै संसारको अगाडि उसलाई चिनाइदिएका थिए ।
त्यही रात मीराले आशाको सुत्ने कोठाको ढोका बन्द गरिन् । झ्यालको पर्दा तानिन् । बत्ती निभाइन् ।
र पहिलोपटक उनलाई लाग्यो—
घरको ढोका बन्द गर्नु मात्र पर्याप्त रहेनछ । डिजिटल संसारमा एकपटक खुलिसकेको ढोका बन्द गर्न सबैभन्दा कठिन हुँदो रहेछ । अदृश्य आँखाहरू अझै उनीहरूको घर वरिपरि घुमिरहेका थिए ।
र परिवारले पहिलोपटक महसुस गर्यो—
गोपनीयता हराउनु भनेको केवल एउटा फोटो सार्वजनिक हुनु होइन ।
कहिलेकाहीँ त्यो आफ्ना सन्तानको सुरक्षामाथि नै मडारिएको अदृश्य छायासँग जीवन बिताउनु पनि रहेछ ।
७: फोटोमा तीन सय लाइक
छ वर्ष बितिसकेको थियो ।
आर्यनको "ह्याप्पी आशा फ्यामिली" च्यानल अब केवल एउटा युट्युब च्यानल थिएन । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक र अन्य सामाजिक सञ्जालमा पनि लाखौँ अनुयायी थिए । हरेक दिन नयाँ भिडियो, नयाँ तस्बिर र नयाँ सहकार्य सार्वजनिक हुन्थे । परिवारको जीवन अहिले पनि क्यामेराको वरिपरि घुम्थ्यो, तर आशाको संसार भने बिस्तारै बदलिँदै थियो । उनी अब बाह्र वर्षकी भइसकेकी थिइन् । बाल्यकालको निष्कपट हाँसोमा अब किशोरावस्थाको आत्मचेतना मिसिन थालेको थियो ।
त्यो दिन शनिबार थियो।
विद्यालय बिदा भएकाले आशा आफ्नो कोठामा बसिरहेकी थिइन् । पुरानो फोटो एल्बम पल्टाइरहेकी आमालाई देखेर उनले जिज्ञासापूर्वक सोधिन्,
"आमा, यी सबै फोटो मोबाइलमा पनि छन् ?"
"धेरै त छन् ।"
"म हेर्न सक्छु ?"
मीराले मोबाइल थमाइदिइन् । आशाले बिस्तारै पुराना पोस्टहरू हेर्न थालिन् । नवजात हुँदाको फोटो, पहिलो जन्मदिन, पहिलो पाइला, पहिलो विद्यालय, पहिलो नाच, प्रत्येक फोटोसँग हजारौँ प्रतिक्रिया थिए । उनी अचम्म मान्दै गइन् ।
"यति धेरै मानिसले मलाई हेरेका रहेछन् ?"
त्यसै दिन उनका केही साथीहरूले विद्यालयको समूहमा नयाँ ट्रेन्ड सुरु गरे । सबैले आफ्नो मनपर्ने फोटो राख्ने । साथीहरूले एकअर्कालाई प्रतिक्रिया दिने । आशाले पनि आफ्नो एउटा नयाँ फोटो छानिन् । यसपटक त्यो फोटो बाबुले होइन, उनैले रोजेकी थिइन् ।
फूलबारीमा उभिएकी, कुनै ब्रान्डको लुगा थिएन, कुनै विज्ञापन थिएन, कुनै निर्देशन थिएन । सिर्फ उनी । उनले फोटो पोस्ट गरिन् । पहिलो पाँच मिनेटमा दसवटा लाइक आए । उनी मुस्कुराइन् ।
एक घण्टापछि फेरि हेर्दा—
४८ लाइक ।
उनी केही बेर स्क्रिन हेर्दै बसिन् ।
"सायद सबैले देखेका छैनन् ।"
आफैँलाई ढाडस दिइन् ।
साँझसम्म—
१३७ लाइक ।
विद्यालयका अरू साथीका फोटोमा भने चार सय, पाँच सय, सात सय प्रतिक्रिया पुगिसकेका थिए । आशाको अनुहार मलिन हुँदै गयो । राति सुत्नुअघि फेरि मोबाइल खोलिन् ।
२९८ लाइक ।
केही क्षणपछि—
३०० ।
मोबाइलको पर्दामा तीन सय अंक चम्किरहेको थियो । पहिले यस्तो संख्या देख्दा उनी खुसी हुन्थिन् । तर आज उनको मन भारी भयो । उनी अनायासै बाबुले वर्षौँअघि राखेका आफ्नै पुराना फोटोतिर फर्किइन् । त्यहाँ एउटा बाल्यकालको तस्बिरमा ४५ हजार लाइक थिए । अर्कोमा ८२ हजार । जन्मदिनको भिडियोमा लाखौँ प्रतिक्रिया ।
आफ्नो अहिलेको फोटो ?
तीन सय ।
त्यो रात उनी धेरैबेर ऐना अगाडि उभिइन् । आफ्नो अनुहार नियालिन् । कपाल मिलाइन् । फेरि बिगारिन् । अनुहार छामिन् ।
मनमनै प्रश्न गरिन्—
"के म पहिलेभन्दा नराम्रो देखिन थालेँ ?"
भोलिपल्ट विद्यालयमा साथीहरूले कुरा गरिरहेका थिए।
"मेरो फोटोमा आठ सय लाइक आयो ।"
"मेरोमा त हजार नाघ्यो ।"
"तिम्रोमा कति ?"
आशा केही क्षण चुप रहिन् ।
"तीन सय ।"
कसैले सहज रूपमा भन्यो,
"त्यति मात्रै ?"
त्यो "मात्रै" भन्ने शब्द सानो थियो । तर आशाको मनमा त्यो शब्द ढुंगाझैँ खस्यो ।
घर फर्केपछि उनले आफ्नो फोटो फेरि खोलिन् ।
तीन सय पाँच ।
तीन सय सात ।
त्यसपछि धेरैबेर केही बढेन । उनी पटक–पटक मोबाइल तानेर हेर्थिन् ।
हरेक पाँच मिनेटमा, हरेक तीन मिनेटमा, कहिलेकाहीँ एक मिनेटमै ।
मीराले त्यो देखिरहेकी थिइन् ।
"के खोजिरहेकी ?"
"केही होइन ।"
"मोबाइल किन यति धेरै हेर्छौ ?"
"त्यसै ।"
तर आशाले झूट बोलेकी थिइन् । उनी नयाँ लाइक खोजिरहेकी थिइन् ।
त्यसपछि एउटा नयाँ बानी सुरु भयो । बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल, विद्यालय जानुअघि मोबाइल, खाजा खाने बेला मोबाइल, सुत्नुअघि मोबाइल, प्रत्येकपटक एउटै आशा—
"सायद अहिले कसैले मन परायो होला ।"
एक हप्ता बित्यो । उनी पहिलेजस्ती रमाएर चित्र बनाउन छोड्न थालिन् । उपन्यास पढ्ने समय घट्यो । आरवसँग खेल्ने समय पनि कम भयो । अब उनी आफ्ना फोटो सम्पादन गर्न बढी समय खर्चिन्थिन् ।
"यो कोण राम्रो देखिएन ।"
"यो मुस्कान ठीक छैन ।"
"मेरो नाक यस्तो किन देखियो ?"
बारम्बार फोटो खिच्थिन् , मेट्थिन् , फेरि खिच्थिन् ।
एक दिन मीराले उनको कोठाको ढोकाबाट चियाइन् । आशा ऐनाअगाडि उभिएकी थिइन् । मोबाइलको अगाडिको क्यामेरा खुला थियो । उनले लगातार बाह्रौँ पटक फोटो खिच्दै थिइन् । अन्त्यमा उनी रिसाएर मोबाइल ओछ्यानमा फालिन् ।
"म राम्रो देखिन्न !"
त्यो स्वरमा रिसभन्दा बढी पीडा थियो ।
मीराले छोरीको काँधमा हात राखिन् ।
"किन यस्तो भन्यौ ?"
आशाको आँखाबाट आँसु झर्यो ।
"सबैलाई धेरै लाइक आउँछ ।"
"मलाई किन आउँदैन ?"
"सायद…"
उनी केही क्षण रोकिइन् ।
"...सायद म राम्रो छैन ।"
मीराको मुटु चसक्क भयो ।
उनले बिस्तारै सोधिन्,
"तिमीलाई कसले भन्यो ?"
"कसैले भनेन ।"
"अनि ?"
"लाइकले भने ।"
कोठाभित्र गहिरो मौनता फैलियो ।
साँझ आर्यन घर फर्किए । मीराले सबै कुरा सुनाइन् । आर्यन केही बेर चुपचाप बसे । अचानक उनलाई एउटा पुरानो घटना सम्झना आयो ।
आशा जन्मिएको दिन ।
उनी स्वयं पनि त प्रत्येक पाँच मिनेटमा लाइक गन्दै बसेका थिए । पहिलो हजार पुगेको खुसी, दस हजार पुगेको उत्साह, लाख पुगेको गर्व ।
आज...
उही बानी उनकी छोरीको मनभित्र जरा गाडिसकेको थियो ।
राति भोजनपछि आरवले दिदीलाई खेल्न बोलायो ।
"दिदी, क्यारम खेलौँ ।"
"मन छैन ।"
"किन ?"
"त्यसै ।"
आरव चुपचाप फर्कियो । पहिले खेल नै संसार थियो । अहिले संसार मोबाइलको सानो पर्दामा अड्किएको थियो ।
त्यो रात आशा झ्यालछेउ बसेर आकाश हेर्दै थिइन् । जून उस्तै थियो । ताराहरू उस्तै थिए । हावाले उस्तै गरी रूख हल्लाइरहेको थियो ।
तर उनको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहेको थियो—
"यदि मानिसहरूले मलाई मन पराउँछन् भने तीन सय मात्र किन ?"
"र यदि मन पराउँदैनन् भने... के म साँच्चै पर्याप्त छैन ?"
उनलाई थाहा थिएन—
उनले आफूलाई अब आफ्ना गुण, व्यवहार वा सपनाले होइन, एउटा अंकले नाप्न थालेकी थिइन् ।
तीन सय ।
त्यो संख्या अरू कसैका लागि सामान्य थियो । तर आशाका लागि त्यो संख्या बिस्तारै आत्मविश्वास र आत्म-सन्देहको सीमारेखा बन्दै गइरहेको थियो । त्यो रात उनी निदाइन् । मोबाइल सिरानीमुनि थियो । र मोबाइलको अँध्यारो पर्दाभित्र एउटा अदृश्य संसार थियो, जहाँ एउटा बालिकाको आत्ममूल्य लाइक, मनमुटुको चिन्ह र फलोअरको संख्यासँग गाँसिन थालेको थियो ।
त्यही दिनदेखि सामाजिक सञ्जालले आशाको अनुहार मात्र होइन, उनको मन पनि आकार दिन सुरु गरेको थियो ।
८: डिजिटल कुलतको जाल
त्यस घटनापछि आशाको जीवनमा एउटा परिवर्तन कसैले स्पष्ट रूपमा देखेन, तर सबैले बिस्तारै अनुभव गर्न थाले । पहिले उनी बिहान उठ्नेबित्तिकै झ्यालबाट हिमाल हेर्थिन् । अहिले उठ्नेबित्तिकै मोबाइलको पर्दा हेर्थिन् । पहिले विद्यालयबाट फर्किएपछि आरवसँग दौडिन्थिन् । अहिले झोला राख्नेबित्तिकै इन्टरनेट चलाउन खोज्थिन् । सामाजिक सञ्जालले उनको मनमा आत्म-सन्देह रोपिसकेको थियो । अब त्यसले बिस्तारै उनको समय पनि कब्जा गर्न थालेको थियो ।
आर्यनले एक दिन नयाँ ट्याबलेट किनेर ल्यायो ।
"पढाइका लागि पनि काम लाग्छ," उनले भने ।
आशा र आरव दुवै खुसी भए । तर पढाइका लागि भनेर ल्याइएको ट्याबलेटमा सबैभन्दा पहिले डाउनलोड भए—भिडियो हेर्ने एप, खेल खेल्ने एप र सामाजिक सञ्जाल ।
"थोरै खेल्दा केही हुँदैन," आर्यन भन्थे ।
"आजकल सबै बच्चाले चलाउँछन् ।"
मीरा पनि त्यति धेरै विरोध गर्दिनथिन् । उनलाई लाग्थ्यो, समयसँगै चल्नैपर्छ ।
विस्तारैविस्तारै एउटा नयाँ बानी घरमा बस्न थाल्यो । खाना तयार हुन्थ्यो ।
आरव भन्थ्यो,
"मोबाइल खोलेपछि मात्र खान्छु ।"
मीरा सुरुमा सम्झाउँथिन् ।
"पहिला खाना खाऊ ।"
आरव ओठ फुलाउँथ्यो ।
"खान्न ।"
उनी रोइदिन्थ्यो । आर्यनले सहज उपाय निकाले ।
"मोबाइल देऊ, आफैँ खान्छ ।"
मोबाइलमा कार्टुन चल्यो । आरवको आँखा पर्दामा टाँसियो । मीराले चम्चाले खाना मुखमा हाल्न थालिन् । एकैछिनमा पूरै थाल सकियो ।
"हेर, कति सजिलो भयो," आर्यन मुस्कुराए ।
मीराले पनि त्यस दिन केही भनिनन् । तर त्यो सजिलो उपाय बिस्तारै एउटा गहिरो बानी बनिरहेको थियो ।
केही महिनापछि अवस्था यस्तो भयो कि मोबाइलबिना खाना खानु दुवै दाजुभाइबहिनीलाई असम्भवजस्तै लाग्न थाल्यो ।
बिहानको खाजामा, दिउँसोको खानामा, साँझको नास्तामा, रातिको भोजनमा हरेकपटक कुनै न कुनै भिडियो चलिरहन्थ्यो । मोबाइल बन्द भयो भने आरव चिच्याउँथ्यो ।
"अझै हेर्छु !"
आशा पनि झर्किन थाल्थिन् ।
"नेट किन गयो ?"
एक साँझ विद्युत् आपूर्ति केही समयका लागि बन्द भयो । इन्टरनेट पनि चल्न छोड्यो । घरभरि असामान्य सन्नाटा छायो । आरव पाँच मिनेट पनि बस्न सकेन ।
"आमा, केही गर न !"
"के गरौँ ?"
"मोबाइल चल्दैन ।"
"बाहिर खेल्न जाऊ ।"
"मन छैन ।"
आशा पनि कोठाबाट निस्किइन् । उनले पुस्तक खोलिन् । दुई मिनेटपछि फेरि बन्द गरिन् । मन एकाग्र हुन सकेन ।
मीराले त्यो दृश्य ध्यानपूर्वक हेरिरहेकी थिइन् ।
उनी आफैँलाई सोध्न थालिन्—
"हामीले बच्चाहरूलाई खेल्न सिकायौँ कि स्क्रोल गर्न ?"
समय बित्दै गयो ।
विद्यालयका शिक्षकले एउटा सूचना पठाए ।
"आशा कक्षामा पहिलेजस्तो ध्यान दिन सकिरहेकी छैनन् । गृहकार्य अधुरो आउन थालेको छ ।"
केही दिनपछि अर्को सूचना आयो । "आरव पढाइको बीचमा बारम्बार झ्यालतिर हेर्छ । ध्यान केन्द्रीत गर्न उसलाई गाह्रो भइरहेको छ ।" आर्यनले त्यो सबैलाई सामान्य ठाने ।
"बच्चा त हुन् ।"
तर मीराले परिवर्तन महसुस गरिरहेकी थिइन् । एक रात साढे एघार बजेको थियो । घरका सबै बत्ती निभिसकेका थिए । तर आशाको कोठाबाट हल्का नीलो उज्यालो आइरहेको थियो । मीरा बिस्तारै भित्र पसिन् । आशा सिरानीभित्र मोबाइल लुकाएर भिडियो हेरिरहेकी थिइन् ।
"अझै नसुतेकी ?"
आशा झस्किइन् ।
"अब सुत्छु ।"
"कति बजेको थाहा छ ?"
उनले केही बोलिनन् ।
मोबाइल चुपचाप बन्द गरिन् ।
त्यसपछि यस्तो घटना बारम्बार हुन थाल्यो — राति अबेरसम्म जागा हुने, बिहान उठ्न गाह्रो हुने, विद्यालय जान मन नलाग्ने, कहिलेकाहीँ कारणबिनै रिस उठ्ने, साना कुरामा रोइहाल्ने । आरवमा पनि परिवर्तन देखिन थाल्यो । उनी पहिले घरबाहिर साइकल चलाउँथे । अब साइकलमा धुलो जम्न थाल्यो । फुटबल कुनामा थन्कियो । रङ भर्ने किताब अधुरै रह्यो । तर ट्याबलेटको ब्याट्री भने दिनमै दुई–तीन पटक सकिन्थ्यो ।
एक दिन मीराले घरको वाइफाइ राउटरको विवरण हेरेर अचम्म मानिन् । आशाले दिनमा झन्डै तीन घण्टा सामाजिक सञ्जाल र भिडियो हेरेकी थिइन् । आरवले चार घण्टाभन्दा बढी कार्टुन र खेल खेलेको थियो । पढाइ बाहेकको त्यो सङ्ख्या देखेर उनी धेरैबेर मौन बसिन् ।
त्यही सप्ताहान्तमा परिवार डिनर गरिरहेको थियो । यसपटक मीराले जानाजानी मोबाइल ल्याइनन् ।
"आज मोबाइलबिना खाना खाने ।"
आरवले तुरुन्त चम्चा राखिदियो ।
"म खान्न ।"
"किन ?"
"मोबाइल चाहिन्छ ।"
"आज छैन ।"
ऊ रुन थाल्यो । टेबलमा हात बजार्यो । आशा पनि असन्तुष्ट भइन् ।
"एकछिन हेर्दा के हुन्छ ?"
मीरा शान्त स्वरमा बोलिन्,
"आज हामी एकअर्कालाई हेरेर खाना खाने ।"
त्यो भोजन निकै कठिन भयो । कसैले राम्रोसँग खाएन ।
तर मीराको मनमा एउटा सत्य स्पष्ट हुँदै गयो— मोबाइल अब सुविधा मात्र थिएन । त्यो आवश्यकता जस्तै बनिसकेको थियो ।
केही दिनपछि विद्यालयमा स्वास्थ्य शिविर आयोजना भयो । मनोपरामर्शदाता बालबालिकासँग छुट्टाछुट्टै कुरा गरिरहेका थिए । आशाको पालो आयो ।
"राति राम्रोसँग निद्रा लाग्छ ?"
"कहिलेकाहीँ लाग्दैन ।"
"बिनाकारण चिन्ता हुन्छ ?"
आशाले केही सोचिन् ।
"हो... कहिलेकाहीँ ।"
"के कुराको ?"
"यदि मैले केही छुटाएँ भने ?"
"के छुट्ने ?"
"साथीहरूले के पोस्ट गरे... कसले के भन्यो... कतै मेरो फोटोमा प्रतिक्रिया आयो कि आएन..."
मनोपरामर्शदाताले नोटबुकमा केही लेखिन् ।
आरवसँग पनि सोधियो ।
"तिमीलाई सबैभन्दा रमाइलो के लाग्छ ?"
पहिले उनी निस्सन्देह "फुटबल" भन्थे ।
आज उनले भने,
"ट्याबलेट ।"
त्यो साँझ विद्यालयबाट एउटा पत्र आयो ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"बालबालिकामा अत्यधिक स्क्रिन प्रयोगले निद्रामा समस्या, चिन्ता, उदासी, ध्यान केन्द्रीत गर्न कठिनाइ र भावनात्मक अस्थिरता देखिन सक्छ । अभिभावकले दैनिक स्क्रिन समय सीमित गर्नु र वैकल्पिक खेलकुद तथा पारिवारिक संवाद बढाउनु आवश्यक छ ।"
मीराले पत्र धेरैपटक पढिन् । हरेक वाक्य आफ्नै घरको कथा जस्तो लागिरहेको थियो । राति उनी बाल्कोनीमा उभिएकी थिइन् । आकाशमा ताराहरू चम्किरहेका थिए । घरभित्र दुईवटा कोठाबाट फेरि नीलो उज्यालो बाहिर निस्किरहेको थियो ।
एउटा आशाको ।
अर्को आरवको ।
उनले बिस्तारै दुवै कोठामा गएर मोबाइल बन्द गरिदिइन् । आशाले निद्रामै हल्का झर्को मानिन् । आरवले हातले सिरानी छाम्दै मोबाइल खोजे । त्यो दृश्यले मीराको मन भारी बनायो ।
उनी सम्झिइरहेकी थिइन्—
यी बच्चाहरू जन्मँदा उनीहरूको पहिलो खेलौना आमाको औँला थियो । पहिलो कथा आमाको स्वर थियो । पहिलो संसार परिवारको अनुहार थियो ।
तर आज...
निद्राअघि उनीहरूको अन्तिम साथी एउटा चम्किलो पर्दा बनेको थियो । र त्यो पर्दाले उनीहरूको बाल्यकाललाई बिस्तारै आफ्नै जालभित्र बेर्दै लगिरहेको थियो ।
९: प्रशंसाको अभाव
जाडोको एउटा शान्त बिहान थियो । सूर्यको किरण झ्यालबाट भित्र पस्दै थियो । भान्साबाट चियाको बासना आइरहेको थियो । खाने टेबलमा चारवटा प्लेट सजिइसकेका थिए । पहिले यो टेबल हाँसोले भरिन्थ्यो ।
आशा विद्यालयका रमाइला कुरा सुनाउँथिन् । आरवले नयाँ सिकेको कविता सुनाउँथ्यो । आर्यन कार्यालयका अनुभव बाँड्थे । मीरा सबैको कुरा सुन्दै मुस्कुराउँथिन् ।
तर अहिले...
टेबलमा चार जना थिए, चारवटा मोबाइल पनि, र चारैतिर मौनता ।
आर्यन बिहानै सामाजिक सञ्जालको तथ्याङ्क हेर्दै थिए ।
"हिजोको भिडियोमा पचास हजार भ्युज पुग्यो ।"
उनले उत्साहित हुँदै भने । तर त्यो उत्साह कसैसँग साझा गरेनन् । उनी आफैँ मोबाइलमा मुस्कुराइरहे ।
मीरा अनलाइन पसलका सन्देशको उत्तर दिँदै थिइन् ।
"यो सामान कहिले देखाउने ?"
"अर्को भिडियोमा ।"
"त्यो ब्रान्डको सम्झौता नबिर्सनु होला ।"
उनको ध्यान पनि पर्दामै थियो ।
आरव कार्टुन हेर्दै खाना खाइरहेको थियो । चम्चा कहिले मुखमा पुग्थ्यो, कहिले गालामा, उसलाई थाहा थिएन । उसको ध्यान पर्दामा थियो ।
आशा मात्र केही बोल्न चाहिरहेकी थिइन् ।
"आमा..."
कुनै उत्तर आएन ।
"बाबा..."
आर्यनले "हँ ?" त भने, तर आँखाले मोबाइल छोडेनन् । आशाले फेरि केही भनिनन् । त्यो दिन विद्यालयमा चित्रकला प्रतियोगिता थियो ।
विषय थियो—
"मेरो सपनाको संसार ।"
अरू बालबालिकाले हिमाल बनाए, कसैले नदी, कसैले घर, आशाले भने एउटा अनौठो चित्र बनाइन् - एउटा परिवार, चार जना एउटै टेबलमा बसेका तर सबैका अनुहारमा मोबाइल थियो । बीचमा एउटी सानी बालिका उभिएकी थिइन् । उनको हातमा फूल थियो तर कसैले त्यो फूल हेरेको थिएन । शिक्षिकाले चित्र हेरेर केही क्षण मौन बसिन् ।
"यो त निकै गहिरो छ, आशा ।"
प्रतियोगिताको नतिजा आयो । आशाले प्रथम स्थान हासिल गरिन् । उनी खुसीले उफ्रिँदै घर फर्किइन् । प्रमाणपत्र र एउटा सानो ट्रफी बोकेर उनी बैठकमा छिरिन् ।
"आमा !"
मीरा फोनमा प्रत्यक्ष प्रसारण गरिरहेकी थिइन् ।
"अहिले एकछिन पर्ख ।"
"बाबा !"
आर्यन भिडियो सम्पादनमा व्यस्त थिए ।
"पाँच मिनेट ।"
"आरव !"
ऊ खेल खेलिरहेको थियो ।
"पछि हेरौँला ।"
आशा केहीबेर उभिइरहिन् । उनको हातमा रहेको ट्रफी बिस्तारै भारी लाग्न थाल्यो । उनी चुपचाप आफ्नो कोठामा गइन् । प्रमाणपत्र टेबलमा राखिन् । झोला पनि खोलेनन् । झन्डै दुई घण्टापछि मीरालाई अचानक याद आयो ।
"आशाले केही देखाउन खोजेकी थिई ।"
उनी कोठामा पुगिन् । प्रमाणपत्र अझै टेबलमै थियो । ट्रफीको सुनौलो सतहमा साँझको घाम परिरहेको थियो ।
"तिमीले जितेकी ?"
आशाले हल्का मुस्कान ल्याउने प्रयास गरिन् ।
"हुँ ।"
"किन पहिले भनिनौ ?"
आशाले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्,
"भनेकी थिएँ ।"
त्यो एउटा वाक्यले मीराको मन चिरिदियो । साँझ आर्यनले प्रमाणपत्र हेरे ।
"राम्रो छ ।"
यति मात्र । त्यसपछि उनी फेरि मोबाइलतिर फर्किए । तर आशाले त्यो दुई शब्दभन्दा धेरै कुराको अपेक्षा गरेकी थिइन् ।
"म तिमीमाथि गर्व गर्छु ।"
"तिमीले धेरै राम्रो गर्यौ ।"
"आऊ, आज तिम्रो खुसी मनाऔँ ।"
यी कुनै पनि शब्द उनले सुन्न पाइनन् । केही दिनपछि विद्यालयमा अर्को घटना भयो । नेपाली विषयमा आशाको निबन्ध सबैभन्दा राम्रो ठहरियो । शिक्षकले कक्षामा पढेर सुनाए । सबैले ताली बजाए ।
शिक्षकले भने,
"आशा, तिम्रो लेखन निकै राम्रो छ । लेख्न नछोड्नू ।"
त्यो प्रशंसा सुन्दा आशाको अनुहार उज्यालो भयो । सायद धेरै महिनापछि कसैले उनको प्रयास देखेको थियो । घर फर्केर उनले फेरि बुबालाई निबन्ध देखाइन् ।
"बाबा, सरले पढेर सुनाउनुभयो ।"
आर्यनले एकछिन हेरे ।
"राम्रो ।"
त्यसैबेला मोबाइलमा सूचना आयो । नयाँ ब्रान्डको इमेल । उनको ध्यान तुरुन्त त्यतै गयो ।
राति आशाले आफ्नै डायरी खोलिन् ।
त्यसमा लेखिन्—
"विद्यालयमा सबैले मेरो चित्र देखे ।"
"सरले मेरो निबन्धको प्रशंसा गर्नुभयो ।"
"तर घरमा कसैले देखेन ।"
"सायद म राम्रो भएकी छैन ।"
बिस्तारै उनले प्रयास गर्न छोड्न थालिन् । चित्र बनाउन, कविता लेख्न, गीत गाउन । यदि कसैले ध्यान नै दिँदैन भने किन गर्ने ? बालमस्तिष्कले यस्तो प्रश्न आफैँ सोध्न थालेको थियो । एक शनिबार विद्यालयमा अभिभावक–शिक्षक भेटघाट भयो । आशाकी कक्षाशिक्षिका मीरासँग कुरा गर्दै थिइन् ।
"तपाईंकी छोरी धेरै प्रतिभाशाली छिन् ।"
मीरा मुस्कुराइन् ।
"धन्यवाद ।"
"तर एउटा कुरा मैले केही महिनादेखि देखिरहेकी छु ।"
"के ?"
"पहिले उनी उत्तर दिन हात उठाउँथिन् । अहिले चुप लाग्छिन् ।"
"किन होला ?"
"कहिलेकाहीँ प्रशंसा नपाएका बालबालिकाले आफूलाई योग्य नै सम्झन छोड्छन् ।"
मीरा गम्भीर भइन् ।
शिक्षिकाले अगाडि भनिन्,
"आशाले राम्रो काम गर्छिन् । तर कसैले त्यो देख्छ कि देख्दैन भन्ने चिन्ता उनलाई धेरै हुन्छ ।"
घर फर्कँदै गर्दा मीराको मन अशान्त थियो । उनले विगतका धेरै दृश्य सम्झिइन् ।
आशाको ट्रफी ।
निबन्ध ।
चित्र ।
गीत ।
र प्रत्येकपटक...
मोबाइलको पर्दाले छोरीको अनुहार ढाकेको थियो ।
त्यो रात भोजनको समयमा मीराले एउटा निर्णय सुनाइन् । सबै मोबाइल सङ्कलन गरेर टोकरीमा राखिन् ।
आर्यनले अचम्म मान्दै सोधे,
"के गरिरहेकी ?"
"आज खाना मोबाइलबिना ।"
"किन ?"
मीराले शान्त तर दृढ स्वरमा भनिन्,
"किनकि मलाई आज आफ्ना बच्चाका अनुहार हेर्न मन लागेको छ ।"
सबै मौन भए । त्यही मौनतामा आशाले पहिलोपटक आमाको आँखामा आफ्नै लागि समय देखिन् । उनलाई त्यो क्षण अनौठो लाग्यो । कति महिनापछि कसैले मोबाइलभन्दा पहिले उनीतिर हेरेको थियो । तर त्यो परिवर्तनको सुरुवात मात्र थियो ।
वर्षौँदेखि जमेको दूरी एकै साँझ मेटिनेवाला थिएन । आशाको मनमा प्रशंसाको अभावले बनाएको खालीपन अझै भरिएको थिएन । त्यो खालीपनले उनको आत्मविश्वासलाई बिस्तारै खाइरहेको थियो । र उनलाई थाहै नदिई एउटा सानो विश्वास हराउँदै गइरहेको थियो—
"म जे छु, त्यसैका लागि पनि म मूल्यवान् छु ।"
१०: काँचो माटो
जाडो बिस्तारै सकिँदै थियो । आँगनको कुनामा रहेको सानो फूलबारीमा नयाँ पालुवा पलाउन थालेका थिए । मीराले बिहानै केही गमला सफा गरिरहेकी थिइन् । आशा र आरव पनि उनीसँगै बाहिर निस्किए ।
"आज एउटा नयाँ बिरुवा रोप्ने ?" मीराले सोधिन् ।
दुवैले एकैसाथ टाउको हल्लाए ।
आर्यन पनि कफीको कप लिएर बाहिर आए । धेरै महिनापछि उनी मोबाइल नभई आफ्ना सन्तानतिर हेर्दै थिए ।
मीराले हातमा रहेको भिजेको माटो देखाउँदै भनिन्,
"यो माटो कस्तो छ ?"
आरवले हातले छोयो ।
"नरम ।"
"यसलाई जस्तो आकार दियो, त्यस्तै हुन्छ ।"
आशाले चुपचाप सुनिरहेकी थिइन् ।
मीराले बिस्तारै थपिन्,
"बालबालिकाको मन पनि यस्तै काँचो माटोजस्तै हुन्छ । हामीले जस्तो व्यवहार गर्छौँ, उनीहरू त्यस्तै बन्छन् ।"
त्यो वाक्य उनले बच्चाहरूका लागि भन्दा बढी आफ्नै श्रीमान्लाई सुनाएकी थिइन् ।
आर्यन केही बोलेनन् ।
त्यस दिन विद्यालयबाट एउटा गृहकार्य आएको थियो ।
"घरमा आफ्ना अभिभावकसँग मिलेर एउटा सानो सिर्जना गर्नुहोस् ।"
आशाले चित्र बनाउने निर्णय गरिन् । आरवले माटोबाट चराको आकृति बनाउने । साँझ दुवै बैठकमा बसे । आर्यन ल्यापटप खोलेर बस्न लागेका थिए ।
तर मीराले शान्त स्वरमा भनिन्,
"आज आधा घण्टा बच्चाहरूसँग बसौँ ।"
आर्यनले घडी हेरे ।
"एउटा इमेल पठाउन बाँकी छ ।"
"इमेल पन्ध्र मिनेटपछि पनि पठाउन सकिन्छ ।"
उनी केहीबेर सोचेर ल्यापटप बन्द गरे ।
आशाले चित्र बनाउन थालिन् । तर रङ मिलेन । उनले रिसाएर पेन्सिल राखिदिइन् ।
"मबाट हुँदैन ।"
पहिले जस्तै त्यो वाक्य फेरि दोहोरियो ।
"म राम्रो छैन ।"
यसपटक आर्यनले तुरुन्त समाधान भने दिएनन् । उनले छोरीको छेउमा बसेर चित्र हेरिरहे ।
"के राम्रो लागेन ?"
"रूख राम्रो बनेन ।"
"मलाई त एउटा कुरा धेरै राम्रो लाग्यो ।"
आशाले अचम्मले हेरिन् ।
"के ?"
"तिमीले नदीमा पानी बगिरहेको जस्तो देखाएकी छौ ।"
आशाले फेरि चित्रतिर हेरिन् । त्यो कुरा उनले आफैँ पनि याद गरेकी थिइनन् ।
आर्यनले मुस्कुराउँदै भने,
"तिमीले धेरै ध्यान दिएर बनाएकी रहेछौ ।"
आशाको अनुहारमा हल्का उज्यालो फैलियो । उनी फेरि रङ भर्न थालिन् । पहिलोपटक बुबाले उनको नतिजाभन्दा प्रयासको प्रशंसा गरेका थिए ।
उता आरव माटोको चरा बनाउँदै थियो । चराको एउटा पखेटा बारम्बार भाँचिन्थ्यो ।
उसले झोक्किएर भन्यो,
"म सक्दिनँ ।"
आर्यनले पहिलेजस्तो "फेरि गर" भनेनन् ।
बरु भने,
"तिमीले तीनपटक प्रयास गरिसक्यौ ।"
"त्यो नै ठूलो कुरा हो ।"
"अहिले चौथोपटक गरौँ ।"
आरव फेरि लाग्यो । यसपटक चरा उभियो ।
ऊ उफ्रिँदै करायो,
"बन्यो !"
आर्यनले ताली बजाए ।
मीराले पनि ।
आशाले पनि ।
त्यो सानो तालीले आरवको अनुहारमा देखिएको चमक कुनै खेलौनाको विज्ञापनले कहिल्यै ल्याएको थिएन ।
भोलिपल्ट विद्यालयमा आशाको चित्र दोस्रो भयो । पहिले भएजस्तो उनी निराश भइनन् ।
घर आएर भनिन्,
"यसपटक दोस्रो भएँ ।"
आर्यनले मुस्कुराउँदै सोधे,
"चित्र बनाउन रमाइलो लाग्यो ?"
"धेरै ।"
"त्यो नै सबैभन्दा ठूलो जित हो ।"
आशा केही क्षण चुप रहिन् । यी शब्द उनले पहिले कहिल्यै सुनेकी थिइनन् ।
दिनहरू बित्दै गए । घरमा एउटा सानो परिवर्तन देखिन थाल्यो । आरव आफैँ जुत्ता लगाउन खोज्थ्यो । पहिले बुबाले हतारिएर आफैँ लगाइदिन्थे । अहिले उनी शान्त भएर हेर्थे ।
"धेरै राम्रो ।"
"आज हिजोभन्दा छिटो लगायौ ।"
आरव गर्वले मुस्कुराउँथ्यो ।
आशाले एक दिन भान्सामा आमालाई सघाउँदै चिया बनाउन सिकिन् । दूध अलिकति उम्लिएर पोखियो । उनी डराइन् ।
"आमा, बिग्रियो ।"
मीरा रिसाइनन् ।
"पहिलोपटकमा यस्तो हुन्छ ।"
"तर तिमीले आफैँ बनाउन खोज्यौ, त्यो धेरै राम्रो हो ।"
त्यसपछि दुवैले मिलेर भान्सा सफा गरे । आशाको अनुहारमा डरभन्दा बढी आत्मविश्वास देखिन थाल्यो । त्यस रात परिवार फेरि एउटै टेबलमा बस्यो । यसपटक मोबाइल थिएनन् । आर्यनले एउटा खेल सुरु गरे ।
"आज प्रत्येकले अर्को व्यक्तिको एउटा राम्रो कुरा भन्नुपर्छ ।"
आरव सबैभन्दा पहिले बोल्यो ।
"दिदीले मलाई गृहकार्य गराइदिन्छिन् ।"
आशा मुस्कुराइन् ।
आशाले भनिन्,
"आमाले गल्ती गर्दा कराउनुहुन्न ।"
मीराको आँखामा सन्तोष झल्कियो । अन्त्यमा आर्यनले केही क्षण सोचेर भने,
"मलाई तिमीहरू दुवैको एउटा कुरा धेरै मन पर्छ ।"
"के ?"
"तिमीहरू सिक्न कहिल्यै डराउँदैनौ ।"
दुवै बालबालिका मुस्कुराए ।
तर त्यही रात आर्यन एक्लै बैठकमा बसिरहे । उनको मनमा विगतका धेरै वर्ष घुमिरहेका थिए ।
कति पटक उनले बच्चाहरूलाई भनेका थिए—
"फेरि गर ।"
"ठीक भएन ।"
"हाँस ।"
"क्यामेरातिर हेर ।"
तर उनले धेरै कम भनेका रहेछन्—
"तिमीले राम्रो प्रयास गर्यौ ।"
"म तिमीमाथि गर्व गर्छु ।"
"तिमी जस्तो छौ, त्यसैमा प्रिय छौ ।"
उनले बुझ्न थाले—
बच्चाको मन काँचो माटो हो । त्यसलाई डरले पनि आकार दिन सकिन्छ , लोभले पनि , उपेक्षाले पनि । तर सबैभन्दा सुन्दर आकार भने सम्मान, धैर्य र प्रशंसाले दिन्छ ।
त्यस रात सुत्नुअघि आशाले आफ्नो डायरीमा नयाँ वाक्य लेखिन् ।
"आज बाबाले मेरो चित्रको प्रशंसा गर्नुभयो ।"
"म पहिलो भएकी थिइनँ ।"
"तर उहाँले भन्नुभयो, मैले धेरै मेहनत गरेकी छु ।"
"सायद... म केवल लाइकले होइन, प्रयासले पनि राम्रो हुन सक्छु ।"
डायरी बन्द गर्दै उनी हल्का मुस्कुराइन् । धेरै महिनापछि उनको मुस्कान क्यामेराका लागि थिएन । कसैको अनुमोदनका लागि पनि थिएन । त्यो मुस्कान एउटा बालिकाको मनमा फेरि उम्रन थालेको आत्मविश्वासको पहिलो हरियो पालुवा थियो ।
र मीरा झ्यालबाट त्यो दृश्य हेर्दै मनमनै सोचिरहेकी थिइन्—
"काँचो माटोलाई समयमै सही हातले छोयो भने मात्र त्यसबाट सुन्दर जीवनको मूर्ति बन्छ ।"
११: आदर्श परिवारको मुखौटा
त्यसपछि परिवारमा केही सकारात्मक परिवर्तन देखिन थाल्यो । भोजनको समयमा मोबाइल हटाउने प्रयास भइरहेको थियो । आर्यन पनि छोराछोरीसँग समय बिताउन सिक्दै थिए । तर सामाजिक सञ्जालको संसार यति सजिलै पछि हट्नेवाला थिएन । बरु त्यसले नयाँ बाटो खोजिरहेको थियो ।
एक बिहान एउटा प्रसिद्ध डिजिटल एजेन्सीबाट फोन आयो ।
"हामी एउटा विशेष अभियान गर्न चाहन्छौँ ।"
आर्यनले सोधे,
"कस्तो अभियान ?"
"नेपालको आदर्श परिवार भन्ने अवधारणामा ।"
"त्यसका लागि ?"
"तपाईंहरूको परिवार उपयुक्त देखिएको छ ।"
आर्यनको अनुहार उज्यालियो ।
केही दिनपछि बैठकमा छलफल भयो । एजेन्सीका निर्देशकले प्रस्तुति देखाए ।
"अहिले दर्शकलाई अनुशासित, धार्मिक, संस्कारी र आदर्श परिवारका भिडियो धेरै मन पर्छ ।"
"तपाईंहरूको ब्रान्ड त्यतैतिर लैजाऔँ ।"
"कस्तो ?"
"बिहान पूजा गर्ने ।"
"सबैले एउटै रङको लुगा लगाउने ।"
"नियमित श्लोक भन्ने ।"
"घरमै पढाइ हुने दृश्य ।"
"परिवार सधैँ हाँसिरहेको ।"
"झगडा कहिल्यै नहुने ।"
मीराले बीचमै प्रश्न गरिन्,
"यदि हाम्रो वास्तविक जीवन त्यस्तो छैन भने ?"
निर्देशक मुस्कुराए ।
"दर्शकलाई प्रेरणा चाहिन्छ, यथार्थ होइन ।"
त्यस दिनदेखि नयाँ भिडियोहरूको छायाङ्कन सुरु भयो । बिहान पाँच बजे सबैलाई उठाइन्थ्यो । क्यामेरा तयार हुन्थ्यो ।
"फेरि एकपटक मुस्कुराऊ ।"
"श्लोक अलि स्पष्ट भन ।"
"आरव, यता हेर ।"
"आशा, अलिकति हाँस ।"
धेरै दृश्य तीन–चार पटक दोहोरिन्थे । बाहिरबाट हेर्दा सबै सहज देखिन्थ्यो । भित्र भने सबै थाकेका थिए ।
आशालाई सबैभन्दा गाह्रो "घरमै पढाइ" को दृश्य लाग्थ्यो । उनी वास्तवमै विद्यालय जान्थिन् । तर भिडियोमा भने यस्तो देखाइन्थ्यो, मानौँ परिवारले आफ्नै तरिकाले घरमै सम्पूर्ण शिक्षा दिइरहेको हो ।
"कापी खोलेर बस ।"
"अब बाबाले पढाइरहनुभएको जस्तो देखाऊ ।"
"क्यामेरातिर नहेरी पढ ।"
आर्यन निर्देशन दिन्थे ।
भिडियो सकिएपछि किताब बन्द हुन्थे । सबै आ–आफ्नो काममा लाग्थे ।
भिडियो सार्वजनिक भयो ।
शीर्षक थियो—
"हाम्रो अनुशासित बिहानको दिनचर्या : घरमै संस्कार र शिक्षा"
हजारौँ प्रतिक्रियाहरू आए ।
"यस्तै परिवार समाजलाई चाहिन्छ ।"
"कति भाग्यमानी बच्चाहरू !"
"यस्ता अभिभावक सबैलाई मिलून् ।"
"आजका बिग्रिएका परिवारले सिक्नुपर्छ ।"
आर्यन गर्वले ती टिप्पणी पढिरहेका थिए । तर आशाको मनमा अनौठो पीडा उठिरहेको थियो । किनकि उनले तीमध्ये धेरै कुरा अभिनय गरेकी थिइन् ।
केही दिनपछि अर्को सहकार्य आयो । यसपटक एउटा धार्मिक सामग्री उत्पादन गर्ने कम्पनी ।
सर्त थियो—
पूरै परिवार धार्मिक जीवनशैलीको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत हुनुपर्ने ।
बिहान पूजा, साँझ भजन, विशेष पोशाक, विशेष भाषा, विशेष व्यवहार ।
आशाले एक दिन आमालाई सोधिन्,
"आमा, हामी साँच्चै यस्तै छौँ ?"
मीरा केही क्षण मौन रहिन् ।
"किन सोध्यौ ?"
"किनकि भिडियोमा हामी सधैँ हाँसिरहेका हुन्छौँ ।"
"तर हिजो त बाबा धेरै रिसाउनुभएको थियो ।"
मीराले उत्तर दिन सकिनन् ।
छायाङ्कनको अर्को दिन आरव निकै थाकेको थियो । उसलाई ज्वरो आउन लागेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
उसले भन्यो,
"म आज भिडियो बनाउँदिन ।"
निर्देशकले घडी हेरे ।
"आज यो विज्ञापन सक्नैपर्छ ।"
आर्यनले आरवलाई सम्झाए ।
"पन्ध्र मिनेट मात्रै ।"
तर पन्ध्र मिनेट दुई घण्टामा बदलियो । आरवको अनुहारमा मुस्कान थिएन ।
निर्देशकले भने,
"हाँस न ।"
ऊ हाँस्न सकेन ।
"कट !"
"फेरि ।"
"अझ हाँस ।"
अन्ततः आरव थाकेर रोइदियो । क्यामेरा रोकियो । कोठामा मौनता छायो ।
निर्देशकले असन्तुष्ट हुँदै भने,
"आज त बच्चाको मुड नै छैन ।"
त्यो वाक्य सुनेर आशाको मन झस्कियो ।
उनी सोच्न थालिन्—
"आरव बच्चा हो कि कलाकार ?"
"उसलाई थाक्ने अधिकार छैन ?"
त्यही साँझ आशा आफ्नो कोठामा डायरी लेखिरहेकी थिइन् ।
उनले लेखिन्—
"सबैले हामीलाई आदर्श परिवार भन्छन् ।"
"तर आदर्श बन्न यति धेरै अभिनय गर्नुपर्छ भने त्यो आदर्श कसको हो ?"
"यदि म थाकेँ भने पनि हाँस्नुपर्छ ।"
"यदि मन रोयो भने पनि मुस्कुराउनुपर्छ ।"
"किनकि क्यामेरा चलिरहेको हुन्छ ।"
केही दिनपछि विद्यालयमा नेपाली शिक्षकले एउटा विषय दिए—
"मेरो वास्तविक परिवार ।"
सबै विद्यार्थी लेख्न थाले । आशाको कलम भने रोकियो । उनी कुन परिवारको बारेमा लेख्ने ? भिडियोमा देखिने परिवार ? कि घरभित्र बाँच्ने परिवार ? दुवै एउटै थिएनन् ।
घर फर्किएपछि उनले बाबुसँग पहिलोपटक गम्भीर प्रश्न गरिन् ।
"बाबा..."
"भन ।"
"यदि हामी सधैँ राम्रो छौँ भने अभिनय किन गर्नुपर्छ ?"
आर्यन अड्किए ।
"सबै भिडियोमा सबै कुरा देखाइँदैन ।"
"अनि किन ?"
"किनकि..."
शब्दहरू भेटिएनन् ।
त्यो रात आर्यन धेरैबेर कम्प्युटरअगाडि बसिरहे । पर्दामा एउटा भिडियो रोकिएको थियो । त्यसमा चारै जना मुस्कुराइरहेका थिए ।
तर उनलाई सम्झना थियो—
त्यो दृश्य खिच्नुअघि आरव रोएको थियो । आशा थाकेकी थिइन् । मीरा चिन्तित थिइन् । र उनी आफैँ तनावमा थिए । पर्दामा देखिएको खुसी र वास्तविक जीवनबीचको दूरी उनले पहिलोपटक स्पष्ट देखे ।
झ्यालबाहिर रात गहिरिँदै थियो । आशा निदाइसकेकी थिइन् । उनको सिरानीमुनि डायरी थियो ।
त्यसको अन्तिम पृष्ठमा एउटा वाक्य लेखिएको थियो—
"मानिसले संसारलाई देखाउने अनुहार र आफ्नै मनले चिनेको अनुहार सधैँ एउटै हुँदैन रहेछ ।"
त्यो वाक्य एउटी किशोरीको मात्र पीडा थिएन । सामाजिक सञ्जालमा पूर्णता बेच्ने तर भित्रभित्रै दबाब, थकान र मौन पीडा बोकेर बाँच्ने असंख्य बालबालिकाको साझा आवाज थियो ।
१२: शिकारको बयान
बाह्र वर्षकी हुँदा आफ्नो अनुहारलाई संसारले चिन्थ्यो । तेह्र वर्ष पुग्दा संसारले उनको हाँसो सम्झिन्थ्यो । चौध वर्ष लाग्दा भने आशाले आफ्नै अनुहारभन्दा आफ्नै नामदेखि डराउन थालेकी थिइन् । अब उनी विद्यालयमा जाँदा कसैले "हेलो आशा!" भनेर बोलाउनु सामान्य कुरा थियो । तर त्यो अभिवादनभित्र अपनत्वभन्दा बढी अपरिचित अधिकार मिसिएको हुन्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ उनी सोच्थिन्—
"के मेरो जीवन साँच्चै मेरो हो ?"
विद्यालयमा त्यस वर्ष राष्ट्रिय निबन्ध प्रतियोगिताको सूचना आयो ।
विषय थियो—
"बालबालिकाको अधिकार र मेरो अनुभव ।"
साथीहरूले बालश्रम, बालविवाह र शिक्षाका बारेमा लेख्ने तयारी गरे । आशाले कापी खोलेर धेरैबेर खाली पाना मात्र हेरिरहिन् ।
उनले पहिलो वाक्य लेखिन्—
"म जीवित छु, तर मेरो बाल्यकाल इन्टरनेटमा बस्छ ।"
कलम केही क्षण रोकियो । त्यसपछि वर्षौँदेखि मनभित्र थुनिएको पीडा शब्द बनेर बग्न थाल्यो ।
"मेरो पहिलो रोदन मैले सम्झन्नँ । तर संसारले सम्झन्छ । किनकि त्यो भिडियो अझै इन्टरनेटमा छ । मेरो पहिलो पाइला, पहिलो चोट, पहिलो गल्ती, पहिलो आँसु—सबै कसैले सुरक्षित राखेको छ । तर ती क्षण सुरक्षित राख्ने अधिकार मेरो थिएन ।"
आशाले लेखिरहिन् ।
"मलाई धेरै मानिसहरूले भन्छन्— 'तिमी भाग्यमानी छौ ।' तर भाग्यमानी को हो ? आफ्नो गोपनीयता बेचेर प्रसिद्ध भएको बच्चा ? कि सामान्य जीवन बाँच्न पाएको बच्चा ?"
लेख्दै जाँदा उनका आँसु कापीमा खस्न थाले । उनी पहिलोपटक आफ्नो जीवनलाई बाहिरबाट हेर्दै थिइन् ।
"मलाई कहिल्यै कसैले सोधेन—
'तिम्रो भिडियो राखौँ ?'
'तिम्रो फोटो सार्वजनिक गरौँ ?'
'तिम्रो लाज, तिम्रो पीडा र तिम्रो बाल्यकाल संसारलाई देखाऊँ ?'
निर्णय सधैँ अरूले गरे । परिणाम भने मैले भोगेँ ।"
निबन्ध प्रतियोगितामा निर्णायकहरू निकै प्रभावित भए । एकजना निर्णायक बालअधिकारसम्बन्धी कानुनका अध्येता थिए । उनले निबन्ध पढेर धेरैबेर केही बोलेनन् ।
अन्त्यमा उनले भने,
"यो कथा कल्पना होइन जस्तो लाग्यो ।"
आशा हल्का मुस्कुराइन् ।
"कतिपय सत्यहरू कल्पनाभन्दा पनि गहिरा हुन्छन्, सर ।"
केही सातापछि विद्यालयमा सूचना आयो । बालअधिकारसम्बन्धी संसदीय समितिले किशोर–किशोरीहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने भएको थियो । विद्यालयबाट दुई जना विद्यार्थी छानिए । एकजना आशा थिइन् ।
सिंहदरबारको सभाकक्षमा पहिलोपटक उनी पुगेकी थिइन् । ठूलो गोलो टेबल, अगाडि सांसदहरू, कानुनविद्, बालमनोवैज्ञानिक, पत्रकार सबैले बालबालिकाको अनुभव सुन्न आएका थिए । एकपछि अर्को विद्यार्थीले आफ्नो कुरा राखे । कसैले विद्यालयको समस्या सुनायो, कसैले खेल मैदानको अभाव, कसैले हिंसाको अनुभव, अन्त्यमा आशाको नाम बोलाइयो ।
उनी माइकअगाडि पुगिन् । हात हल्का काँपिरहेको थियो । तर आवाज स्थिर थियो ।
"मेरो नाम आशा हो ।"
"म आज आफ्नो मात्र होइन, क्यामेरासँगै हुर्केका धेरै बालबालिकाको कुरा भन्न आएकी छु ।"
सभाकक्ष शान्त भयो ।
"सबैले भन्छन्, सामाजिक सञ्जालले हामीलाई प्रसिद्ध बनायो ।"
"तर प्रसिद्धि र स्वतन्त्रता एउटै कुरा होइन ।"
"म बालिका हुँदा मेरा फोटो कसले राख्यो भन्ने मैले निर्णय गर्न सकिनँ ।"
"मेरो रोदन कसले देख्ने भन्ने पनि मैले निर्णय गर्न सकिनँ ।"
"मेरो विद्यालय, मेरो घर, मेरो जन्मदिन, मेरो पीडा—सबै सार्वजनिक भयो ।"
एकजना सांसदले सोधे,
"तिमीलाई सबैभन्दा धेरै कुन कुराले दुःख दियो ?"
आशाले केही क्षण सोचिन् ।
त्यसपछि बिस्तारै भनिन्—
"मेरो पीडाभन्दा पनि..."
"...त्यो पीडा मेरो अनुमतिबिना संसारलाई देखाइएको कुराले ।"
अर्को प्रश्न आयो ।
"तिमी आफ्ना अभिभावकसँग रिसाएकी छौ ?"
आशाको आँखा केहीबेर झुके ।
"म उहाँहरूलाई घृणा गर्दिनँ ।"
"उहाँहरूले मलाई माया गर्नुभएको थियो ।"
"तर कहिलेकाहीँ माया र निर्णय एउटै हुँदैन ।"
"उहाँहरूले मेरो भलाइ सोच्नुभयो ।"
"तर मेरो आवाज सुन्नुभएन ।"
सभाकक्षमा बस्ने धेरै अभिभावकका आँखा झुके । आशाले आफ्नो बयान अगाडि बढाइन् ।
"बालबालिका सम्पत्ति होइनन् ।"
"ब्रान्ड पनि होइनन् ।"
"कन्टेन्ट पनि होइनन् ।"
"हामी पनि आफ्नै भविष्य भएका मानिस हौँ ।"
"हाम्रो अनुहारमा पनि अधिकार हुन्छ ।"
"हाम्रो मौनतामा पनि सहमति खोज्नुपर्छ ।"
सभाकक्ष केही क्षण पूर्ण मौन रह्यो । त्यसपछि हल्का ताली बज्न थाल्यो । बिस्तारै पूरै हल तालीले गुञ्जियो । तर आशालाई त्यो तालीभन्दा एउटा कुरा बढी महत्त्वपूर्ण लागेको थियो—
आज पहिलोपटक मानिसहरूले उनको अभिनय होइन,
उनको आवाज सुनेका थिए ।
त्यो कार्यक्रमको समाचार भोलिपल्ट धेरै सञ्चारमाध्यममा आयो ।
शीर्षकहरू फरक–फरक थिए ।
"किशोरीको भावुक अपिल ।"
"बालअधिकारबारे शक्तिशाली बयान ।"
"पारिवारिक भ्लगिङमाथि प्रश्न ।"
तर एउटा वाक्य सबैभन्दा धेरै उद्धृत भयो—
"मेरो बाल्यकालको मालिक म हुन पाइनँ ।"
त्यो समाचार घरमै बसेर आर्यन र मीराले पनि हेरे । दुवै धेरैबेर बोलेनन् । उनीहरूले आफ्नी छोरीलाई हजारौँ भिडियोमा देखेका थिए । तर त्यो दिन पहिलोपटक उनले कुनै स्क्रिप्टबिनाको सत्य बोलेकी थिइन् । आर्यनको आँखामा आँसु भरियो ।
उनले सम्झिए—
पहिलो भिडियो, पहिलो लाइक, पहिलो विज्ञापन, पहिलो कमाइ, र त्यसैसँगै अनजानमै हराउँदै गएको आफ्नै छोरीको बाल्यकाल । त्यो रात आशाले आफ्नो डायरीको अन्तिम पृष्ठमा एउटा वाक्य थपिन्—
"आज मैले पहिलोपटक आफूलाई पीडित भनेर होइन, बाँचेर बोलेकी साक्षी भनेर महसुस गरेँ ।"
"यदि मेरो आवाजले अर्को एउटा बालबालिकाको बाल्यकाल बचाउन सक्छ भने, मेरा आँसु व्यर्थ जाने छैनन् ।"
झ्यालबाहिर बिहानको पहिलो तारा अस्ताउँदै थियो । अन्धकार अझै पूर्ण रूपमा हटेको थिएन । तर क्षितिजमा एउटा हल्का उज्यालो देखिन थालेको थियो ।
त्यो उज्यालो केवल आशाको जीवनमा मात्र होइन—
अब समाजको चेतनामा पनि फैलिन सुरु भएको थियो ।
१३: कानुनी सुरक्षाको खोजी
आशाको बयान सार्वजनिक भएको एक साताभित्रै देशभर चर्चा सुरु भयो - टेलिभिजनका बहसहरू, समाचारपत्रका सम्पादकीय, रेडियोका अन्तर्वार्ता, सामाजिक सञ्जालका लाखौँ प्रतिक्रिया । कतिले आशाको साहसको प्रशंसा गरे । कतिले भने अभिभावकको अधिकारको पक्ष लिए ।
कसैले भन्यो,
"आमा–बुबाले आफ्नै बच्चाको फोटो राख्न पनि नपाउने ?"
अर्काले प्रतिप्रश्न गर्यो,
"तर बच्चाको भविष्यको निर्णय कसले गर्ने ?"
देशभर एउटा नयाँ बहस जन्मिएको थियो ।
केही दिनपछि राष्ट्रिय बालअधिकारसम्बन्धी संस्थाले "डिजिटल युगमा बालअधिकार" विषयमा सार्वजनिक छलफल आयोजना गर्यो । त्यहाँ बालमनोवैज्ञानिक, कानुनविद्, पत्रकार, अभिभावक, डिजिटल सामग्री निर्माता र केही किशोर–किशोरीलाई आमन्त्रण गरिएको थियो । आशा पनि आमन्त्रित थिइन् । यसपटक उनी श्रोताका रूपमा गएकी थिइन् ।
मञ्चमा वरिष्ठ कानुनविद् डा. सुधीर अधिकारी बोलिरहेका थिए ।
"हामी एउटा नयाँ युगमा प्रवेश गरिसकेका छौँ ।"
"बालश्रम, बालविवाह र शारीरिक हिंसाजस्तै अहिले डिजिटल शोषण पनि गम्भीर विषय बनेको छ ।"
उनले ठूलो पर्दामा केही अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण देखाए।
"केही देश र केही अमेरिकी राज्यहरूले अब बाल सामग्री सिर्जनाबाट कमाएको आम्दानीको निश्चित अंश सम्बन्धित बालबालिकाको नाममा सुरक्षित राख्नुपर्ने व्यवस्था गरेका छन् ।"
"कतै बालबालिका वयस्क भएपछि आफ्ना भिडियो वा तस्बिर हटाउन माग गर्न सक्ने अधिकारबारे पनि कानुनी बहस र व्यवस्था अघि बढिरहेका छन् ।"
आशाले गम्भीर भएर सुनिरहेकी थिइन् ।
पछि अर्की वक्ता, बालअधिकारकर्मी ज्योत्स्ना श्रेष्ठले नेपालको अवस्था प्रस्तुत गरिन् ।
"नेपालमा बालअधिकारका धेरै कानुनी व्यवस्था छन् ।"
"बालबालिकाको सम्मान, गोपनीयता र सर्वोत्तम हितको सिद्धान्त पनि स्थापित छ ।"
"तर सामाजिक सञ्जालमा अभिभावकद्वारा हुने अत्यधिक सार्वजनिककरण, व्यावसायिक सामग्री निर्माण र त्यसबाट हुने आम्दानीबारे स्पष्ट कानुनी व्यवस्था अझै पर्याप्त छैन ।"
सभाकक्षमा सन्नाटा छायो ।
कार्यक्रमपछि प्रश्नोत्तर सुरु भयो । आशाले हात उठाइन् ।
"यदि मैले अहिले मेरो बाल्यकालका केही भिडियो हटाउन चाहें भने ?"
सबैको ध्यान उनीतिर गयो । कानुनविद्ले केही क्षण सोचेर उत्तर दिए,
"त्यो प्रश्नको स्पष्ट र सरल कानुनी उत्तर अहिले नेपालमा छैन ।"
"यही कारणले नयाँ नीतिको आवश्यकता महसुस भइरहेको छ ।"
त्यो उत्तरले आशाको मनमा फेरि एउटा खालीपन छोड्यो ।
उनले सोचिन्—
"मेरो अनुहार त मेरो हो । तर त्यसबारे निर्णय गर्ने अधिकार अझै स्पष्ट किन छैन ?"
घर फर्केपछि आशाले पहिलोपटक बाबुसँग शान्त स्वरमा कुरा गरिन् ।
"बाबा, एउटा कुरा सोधूँ ?"
"सोध ।"
"मेरो भिडियोबाट कमाएको पैसा कहाँ छ ?"
आर्यन केही क्षण मौन भए ।
"घर चलाउन खर्च भयो ।"
"सबै ?"
"धेरैजसो ।"
आशाले फेरि सोधिन्,
"बाबा ! त्यसमध्ये मेरो भविष्यका लागि केही छुट्याइएको छ ?"
आर्यनसँग उत्तर थिएन । उनको मौनताले नै उत्तर दिइसकेको थियो । त्यो रात आर्यन धेरैबेर पुराना हिसाब–किताब हेर्दै बसे । ब्रान्ड सम्झौता, विज्ञापन, युट्युब आम्दानी, प्रायोजन अनि वर्षौँको कमाइ ।
हरेक फाइल खोल्दै जाँदा उनले एउटा कुरा बुझ्दै गए— तीमध्ये धेरै सामग्रीमा मुख्य अनुहार आशा र आरवकै थियो । तर उनीहरूका नाममा छुट्टै केही थिएन । उनको मनमा अपराधबोध फेरि जाग्यो ।
भोलिपल्ट बिहान उनले मीरासँग भने,
"हामीले गल्ती गरेका रहेछौँ ।"
मीराले चुपचाप सुनिन् ।
"हामीले उनीहरूका लागि कमायौँ भन्ने सोचेका थियौँ ।"
"तर उनीहरूकै नाममा केही सुरक्षित राखेनछौँ ।"
मीराले बिस्तारै भनिन्,
"अझै ढिलो भएको छैन ।"
त्यसै दिन उनीहरू बैंक पुगे । आशा र आरव दुवैका नाममा दीर्घकालीन बचत खाता खोलियो ।
आर्यनले घोषणा गरे,
"अबदेखि बच्चाहरूको सामग्रीबाट आउने आम्दानीको निश्चित भाग सिधै उनीहरूकै खातामा जम्मा हुनेछ ।"
आशा अचम्ममा परिन् ।
"साँच्चै ?"
"हो ।"
"किन ?"
आर्यनले छोरीको आँखामा हेर्दै भने,
"किनकि त्यो आम्दानीमा तिम्रो पनि अधिकार छ ।"
केही दिनपछि परिवारले अर्को निर्णय पनि गर्यो ।
बैठकको ठूलो पर्दामा पुराना भिडियोहरूको सूची खोलियो - हजारौँ भिडियो, दशौँ हजार तस्बिर ।
आर्यनले भने,
"आजदेखि एउटा नियम हुन्छ ।"
"कुन ?"
"तिमीहरूलाई मन नपर्ने सामग्री हामी हटाउनेछौँ ।"
आशाले अविश्वासका साथ बाबुतिर हेरिन् ।
"साँच्चै हटाउनुहुन्छ ?"
"हो ।"
"लाखौँले हेरेको भए पनि ?"
"हो ।"
"धेरै पैसा कमाएको भए पनि ?"
आर्यनले गहिरो सास फेरे ।
"पैसाभन्दा तिम्रो सम्मान ठूलो हो ।"
आशाले सूची पल्टाउन थालिन् ।
पहिलो भिडियो—
उनी दुई वर्षकी हुँदा रोइरहेको दृश्य ।
"यो हटाऔँ ।"
आर्यनले कुनै बहस गरेनन् ।
Delete.
दोस्रो—
बिरामी हुँदा अस्पतालको भिडियो ।
"यो पनि ।"
Delete.
तेस्रो—
विद्यालयमा पहिलो दिन डराएर रोएको क्षण ।
"यो पनि ।"
Delete.
हरेक क्लिकसँगै आर्यनलाई आम्दानी घटिरहेको होइन, अपराधबोध हल्का हुँदै गएको अनुभूति भयो ।
त्यो रात परिवार फेरि एउटै टेबलमा बस्यो । यसपटक मोबाइल थिएन । क्यामेरा पनि थिएन ।
आशाले शान्त स्वरमा भनिन्,
"बाबा..."
"हँ ?"
"आज पहिलोपटक मलाई लाग्यो..."
"मेरो जीवनमा मेरो पनि केही अधिकार रहेछ ।" आर्यनको आँखा आँसुले भरियो ।
"त्यो अधिकार त सुरुदेखि नै तिम्रो थियो ।"
"हामीले ढिलो गरी बुझ्यौँ ।"
झ्यालबाहिर वर्षाको पहिलो थोपा झर्न थालेका थिए । माटोको सुगन्ध घरभरि फैलिएको थियो ।
आशाले सोचिन्—
कानुन केवल अदालतमा लेखिएका धारा मात्र होइन रहेछन् ।
कहिलेकाहीँ कानुनको पहिलो जन्म घरभित्र हुन्छ—
जब अभिभावकले सन्तानलाई सम्पत्ति होइन, अधिकार भएको व्यक्ति भनेर स्वीकार गर्छन् । त्यो दिन परिवारले केवल केही भिडियो मेटाएको थिएन । उनीहरूले वर्षौँदेखि आफ्नी छोरीको मौनतामाथि बसेको अधिकारहीनताको एउटा ठूलो अध्याय पनि मेटाउन सुरु गरेका थिए ।
१४: बाल न्यायसँग द्वन्द्व
आशाको बयानले देशभर बहस त सुरु गराएको थियो, तर त्यसले सबै समस्या समाधान गरेको थिएन । सामाजिक सञ्जालमा अझै पनि उनको पुरानो सामग्री घुमिरहेकै थियो । केही भिडियो हटाइए पनि सयौँ प्रतिलिपि विभिन्न खातामा बाँचेका थिए ।
त्यसबीच आरव पनि अब तेह्र वर्षको भइसकेको थियो । उनी धेरै शान्त, अन्तर्मुखी र संवेदनशील बनेका थिए । बाल्यकालदेखि क्यामेरासँग हुर्किएको मन अझै पनि स्वतन्त्र हुन सिकिरहेको थियो ।
एक दिन विद्यालयमा केही सहपाठीले आरवलाई जिस्क्याए ।
"ए, रोइरहेको बच्चा आयो !"
अर्कोले मोबाइलमा पुरानो भिडियो देखायो । त्यो भिडियोमा तीन वर्षको आरव खोप लगाउँदा रोइरहेको थियो ।
सबै हाँसे ।
कक्षाभरि खिल्ली उड्यो ।
आरवको अनुहार रातो भयो ।
उसले मोबाइल खोस्न खोज्यो ।
"मेट !"
"मेट यो !"
तर साथीले उल्टै भिडियो सबैलाई देखाउन थाल्यो ।
आरवले आफ्नो होश गुमायो । रिसले साथीको हातबाट मोबाइल खोस्यो । भुइँमा बजारिदियो । मोबाइल चकनाचुर भयो । कक्षामा सन्नाटा छायो । शिक्षक दौडिँदै आए ।
त्यो साँझ विद्यालयले दुवै परिवारलाई बोलायो । मोबाइल निकै महँगो थियो । साथीका अभिभावक क्रोधित थिए ।
"हाम्रो छोराको मोबाइल फुटाइदियो ।"
"क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ ।"
"कानुनी कारबाही पनि गर्छौँ ।"
आरव टाउको झुकाएर बसिरहेको थियो । उसलाई आफ्नो गल्ती थाहा थियो । तर त्यो मोबाइल फुट्नुको पछाडि वर्षौँदेखि जमेको अपमान कसैले देखिरहेको थिएन ।
विद्यालयकी परामर्शदाताले शान्त स्वरमा भनिन्,
"घटना मोबाइल फुट्नु मात्र होइन ।"
"हामीले कारण पनि बुझ्नुपर्छ ।"
तर रिसाएको पक्ष तत्काल कारबाही चाहन्थ्यो । मुद्दा प्रहरीसम्म पुग्यो । प्रहरी कार्यालयको ढोका छिर्दा आरव काँपिरहेको थियो । आशा पनि सँगै थिइन् ।
उनी एकाएक आफ्नै बयान सम्झिइरहेकी थिइन्—
"बाल्यकाल इन्टरनेटमा बस्छ ।"
आज त्यही इन्टरनेटको एउटा पुरानो भिडियोले भाइलाई प्रहरीसम्म ल्याइपुर्याएको थियो ।
बालबालिकासम्बन्धी मुद्दा भएकाले प्रहरीको व्यवहार फरक थियो । एक महिला प्रहरी अधिकृतले आरवलाई अलग कोठामा राखिन् । उनले पहिले कुनै प्रश्न गरिनन् । बरु पानीको गिलास दिइन् ।
"डराउनुपर्दैन ।"
"हामी पहिले तिम्रो कुरा सुन्छौँ ।"
आरवको आँखाबाट आँसु बग्न थाल्यो ।
"मैले मोबाइल फुटाएको ठीक भएन ।"
"तर त्यो भिडियो..."
उसले रुँदै भन्यो,
"त्यो मेरो होइन अब ।"
"सबै हाँस्छन् ।"
"म जहाँ जान्छु, मेरो बाल्यकाल पहिले पुगिसकेको हुन्छ ।"
महिला अधिकृत धेरैबेर मौन बसिन् । प्रहरीले मुद्दा बाल न्याय प्रक्रियाअन्तर्गत पठायो । त्यहाँ एउटा बाल इजलास थियो । कोठा सामान्य अदालतजस्तो थिएन । भित्तामा चित्रहरू थिए । कुर्सीहरू साना थिए । डर कम लाग्ने वातावरण बनाइएको थियो ।
आशाले पहिलोपटक बुझिन्—
बाल न्याय भनेको केवल सजाय दिने ठाउँ होइन रहेछ ।
त्यहाँ एकजना समाजसेवी, मनोवैज्ञानिक र न्यायाधीशले आरवसँग छुट्टाछुट्टै कुरा गरे ।
न्यायाधीशले सोधे,
"तिमीले किन मोबाइल फुटायौ ?"
आरवले यसपटक सबै कुरा सुनायो । पुरानो भिडियो, वर्षौँको जिस्क्याइ, अपमान, लाज, र अन्तिम क्षणको विस्फोट । त्यसपछि अर्का बालकसँग पनि कुरा गरियो ।
उसले स्वीकार गर्यो,
"हामीले रमाइलो मात्रै गरेका थियौँ ।"
मनोवैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भने,
"कहिलेकाहीँ कसैका लागि रमाइलो, अर्काका लागि वर्षौँको घाउ हुन सक्छ ।"
कोठाभित्र फेरि मौनता छायो । केही दिनपछि निर्णय सुनाइयो । आरवलाई सुधारगृह पठाइएन । किनकि यो पहिलो घटना थियो । उनीबाट गम्भीर हिंसा भएको थिएन । र घटनाको पृष्ठभूमिमा दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक पीडा स्पष्ट देखिएको थियो । यसका सट्टा डाइभर्सन कार्यक्रम लागू गरियो ।
आरवले केही हप्ता बालमनोवैज्ञानिकसँग नियमित परामर्श लिनुपर्ने भयो । दुवै बालकले मेलमिलाप कार्यक्रममा सहभागी हुनुपर्ने भयो । सामुदायिक सेवामा केही घण्टा योगदान गर्नुपर्ने भयो । र डिजिटल नागरिकता तथा बालअधिकारसम्बन्धी कार्यशालामा अनिवार्य सहभागी हुनुपर्ने भयो । पहिलो भेटमा दुवै बालक एकअर्कासँग बोल्न सकेनन् । पछि परामर्शदाताले एउटा प्रश्न सोधिन् ।
"यदि तिमीहरूको ठाउँ साटिएको भए ?"
मोबाइलको मालिक बालक धेरैबेर चुप रह्यो ।
उसले बिस्तारै भन्यो,
"सायद... म पनि रिसाउँथेँ ।"
आरवले पनि टाउको उठायो ।
"र मैले पनि मोबाइल फुटाउनु हुँदैनथ्यो ।"
त्यो पहिलो क्षण थियो, जहाँ दुवैले गल्ती मात्र होइन, एकअर्काको पीडा पनि देखे ।
कार्यक्रम सकिएपछि न्यायाधीशले अभिभावकलाई सम्बोधन गर्दै भने,
"बालबालिकाको गल्तीलाई मात्र नहेर्नुहोस् ।"
"त्यो गल्तीसम्म पुर्याउने बाटो पनि हेर्नुपर्छ ।"
उनले आर्यनतर्फ हेरे ।
"कहिलेकाहीँ डिजिटल संसारमा गरिएको एउटा निर्णय वर्षौँपछि बाल न्यायको ढोकासम्म आइपुग्न सक्छ ।"
त्यो वाक्य आर्यनको मनमा गडेर बस्यो ।
घर फर्कँदा कसैले धेरै कुरा गरेन । राति आरव आशाको कोठामा आयो ।
"दिदी..."
"हँ ?"
"म नराम्रो मान्छे हुँ ?"
आशाले भाइको काँधमा हात राखिन् ।
"होइन ।"
"तिमी घाइते मान्छे हौ ।"
"घाइते मानिसले कहिलेकाहीँ गलत निर्णय गर्छ ।"
आरव चुपचाप दिदीको काँधमा टाउको राखेर बसिरह्यो ।
त्यो रात आशाले डायरीमा लेखिन्—
"आज मैले बाल न्यायको अर्को अनुहार देखेँ ।"
"सजायभन्दा ठूलो कुरा सुन्ने रहेछ ।"
"अपराधभन्दा ठूलो कुरा कारण रहेछ ।"
"र कहिलेकाहीँ एउटा बच्चालाई जेल होइन, कसैले उसको घाउ देखिदिनु आवश्यक रहेछ ।"
झ्यालबाहिर बिहानको उज्यालो फैलिन थालेको थियो ।
आशालाई लाग्यो—
यदि समाजले बालबालिकाको गल्ती मात्र हेर्ने हो भने अर्को गल्ती जन्मिरहन्छ । तर यदि समाजले उनीहरूको घाउ पनि देख्न सिक्यो भने,
सायद धेरै बालबालिका अदालत पुग्नुअघि नै बचाउन सकिन्छ ।
१५: सुधारगृहको भीड
बाल न्याय प्रक्रियाअन्तर्गत आरवलाई सुधारगृह पठाइएको थिएन । डाइभर्सन कार्यक्रम सफलतापूर्वक पूरा भएपछि उनी घर फर्किएका थिए । तर उनको घटनाले आशाको मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठाइरहेको थियो—
"यदि आरवलाई सुधारगृह पठाइएको भए के हुन्थ्यो ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर संयोगले केही महिनापछि खोज्ने अवसर आयो ।
आशाको विद्यालयले बालअधिकार सप्ताहको अवसरमा एउटा अध्ययन भ्रमण आयोजना गर्यो ।
गन्तव्य थियो—
एक सरकारी बाल सुधारगृह । उद्देश्य सजाय हेर्नु होइन, बाल पुनर्स्थापनाको प्रक्रिया बुझ्नु थियो । आशा पनि टोलीमा सहभागी भइन् । सुधारगृहको ठूलो फलामे ढोका खुल्यो । भित्र पसेपछि उनले कल्पना गरेजस्तो डरलाग्दो वातावरण त थिएन, तर रमाइलो पनि थिएन ।
सानो आँगन ।
पुरानो भवन ।
धेरै कोठाहरू ।
कतै फुटबल खेलिरहेका किशोरहरू ।
कतै झ्यालबाट बाहिर टोलाइरहेका अनुहारहरू ।
कतै पुस्तक बोकेर बसेका केही बालकहरू ।
सबैका आँखामा एउटा साझा कुरा थियो—
प्रतीक्षा ।
सुधारगृहका प्रमुखले स्वागत गर्दै भने,
"यहाँ आउने धेरै बालबालिका जन्मजात अपराधी होइनन् ।"
"धेरैजसो परिस्थिति, गरिबी, हिंसा, कुलत, पारिवारिक विघटन वा गलत संगतका कारण यहाँ आइपुग्छन् ।"
आशाले ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन् । उनी आरवको अनुहार सम्झिइरहेकी थिइन् ।
अध्ययन भ्रमणका क्रममा एउटा सानो पुस्तकालय देखाइयो । त्यहाँ आशाको उमेरका केही किशोर किताब पढिरहेका थिए । एउटा बालक झ्यालबाहिर एकटक हेरिरहेको थियो ।
आशाले नजिक गएर सोधिन्,
"के पढ्दैछौ ?"
ऊ मुस्कुरायो ।
"पढिरहेको छैन ।"
"के सोचिरहेको ?"
"घर ।"
त्यो एउटा शब्दले धेरै कुरा भनिसकेको थियो ।
त्यसपछि समूहलाई बस्ने कोठाहरू देखाइयो ।
आशाले देखिन्— एउटै कोठामा धेरै किशोर सँगै सुतिरहेका थिए । ओछ्यानहरू नजिक–नजिक थिए । कसैको निजी ठाउँ लगभग थिएन ।
उनले मनमनै सोधिन्—
"यति धेरै फरक जीवनका बालबालिका एउटै ठाउँमा हुँदा उनीहरू एकअर्काबाट के सिक्लान् ?"
त्यही बेला एकजना सामाजिक कार्यकर्ता आए । उनको अनुहारमा थकान स्पष्ट देखिन्थ्यो ।
विद्यालयका शिक्षकले सोधे,
"यहाँ सबै बालबालिकासँग नियमित परामर्श हुन्छ ?"
सामाजिक कार्यकर्ताले हल्का मुस्कान दिए ।
"हुनुपर्ने त हो ।"
"तर समय पुग्दैन ।"
"किन ?"
"यहाँ बालबालिका धेरै छन् ।"
"हामी थोरै छौँ ।"
अर्को कोठामा एउटा मनोवैज्ञानिक भेटिइन् । उनले दिनभरि भेट्ने बालबालिकाको सूची देखाइन् । सूची निकै लामो थियो ।
आशाले अचम्म मान्दै सोधिन्,
"यति धेरै ?"
मनोवैज्ञानिकले टाउको हल्लाइन् ।
"कसैलाई आघात छ ।"
"कसैलाई डर ।"
"कसैलाई परिवारको यादले निद्रा लाग्दैन ।"
"कसैलाई रिस नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ ।"
"सबैलाई समय दिन मन लाग्छ ।"
"तर दिनमा घण्टा सीमित हुन्छ ।"
त्यो उत्तर सुन्दा आशाको मन भारी भयो ।
उनी सोच्न थालिन्—
"यदि मनको घाउ समयमै निको नपारियो भने केवल कोठा परिवर्तन गरेर के परिवर्तन हुन्छ ?"
दिउँसो एउटा समूहगत अन्तरक्रिया आयोजना गरिएको थियो । त्यहाँ सुधारगृहमा बसेका केही किशोरहरूले आफ्ना अनुभव सुनाए ।
एउटा बालकले भन्यो,
"म यहाँ आउनुअघि कसैले मेरो कुरा सुनेको थिएन ।"
अर्काले भन्यो,
"म बाहिर जाँदा फेरि सबैले अपराधी नै भन्छन् ।"
तेस्रोले बिस्तारै थप्यो,
"कहिलेकाहीँ लाग्छ, बाहिरभन्दा यहाँका साथीहरूले मलाई बढी बुझ्छन् ।"
त्यो वाक्यले आशालाई झस्कायो ।
यदि पुनर्स्थापनाको ठाउँमै भविष्यप्रतिको आशाभन्दा निराशा बढ्दै गयो भने ?
अन्तरक्रियापछि आशाले सुधारगृहका प्रमुखसँग व्यक्तिगत रूपमा कुरा गरिन् ।
"सर, यहाँबाट गएपछि सबैको जीवन बदलिन्छ ?"
प्रमुख केही क्षण मौन रहे ।
त्यसपछि गम्भीर स्वरमा बोले,
"हामी बदल्न चाहन्छौँ ।"
"तर सुधारगृहले मात्र सबै कुरा गर्न सक्दैन ।"
"घर बदलिनुपर्छ ।"
"समाज बदलिनुपर्छ ।"
"विद्यालय बदलिनुपर्छ ।"
"यदि बाहिर उही अस्वीकार, उही हिंसा र उही उपेक्षा पर्खिरहेको छ भने केही बालबालिका फेरि गलत बाटोमा फर्किन सक्छन् ।"
घर फर्किने बेला एउटा किशोर झ्यालबाट उनीहरूलाई हेरिरहेको थियो । आशाले उसलाई हात हल्लाइन् । उसले पनि मुस्कुराउने प्रयास गर्यो । तर त्यो मुस्कानमा घर फर्किने आशाभन्दा धेरै अनिश्चितता थियो । साँझ घर आएपछि आशा असामान्य रूपमा शान्त थिइन् ।
आर्यनले सोधे,
"आज के देख्यौ ?"
आशाले केहीबेर उत्तर खोजिन् ।
"मैले जेल देखिनँ ।"
"अनि ?"
"मैले धेरै अधुरा बाल्यकाल देखेँ ।"
त्यो रात उनले डायरी खोलिन् ।
लेखिन्—
"सुधारगृहका पर्खालहरू सिमेन्टका थिए ।"
"तर त्यहाँ बसेका धेरै बालबालिकाको मनमा बनेका पर्खाल अझ अग्ला थिए ।"
"कसैले समयमै सुनेको भए सायद उनीहरू यहाँ आइपुग्ने थिएनन् ।"
"र यहाँ आइपुगेपछि पनि, यदि सुन्ने कान, बुझ्ने मनोवैज्ञानिक, साथ दिने सामाजिक कार्यकर्ता र स्वीकार गर्ने समाज पर्याप्त भएन भने, उनीहरूलाई फेरि उभिन निकै गाह्रो हुनेछ ।"
डायरी बन्द गर्दै उनले झ्यालबाहिर हेरिन् । आकाशमा बिहानको एउटा तारा चम्किरहेको थियो ।
उनले मनमनै प्रतिज्ञा गरिन्—
"बाल न्यायको अन्तिम लक्ष्य बच्चालाई दण्ड दिनु होइन, उसले फेरि आफ्नो भविष्यमा विश्वास गर्न सक्ने बनाउनु हो ।"
त्यस दिन सुधारगृहबाट फर्किएकी आशाले एउटा नयाँ सत्य बुझेकी थिइन्—
कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो सुधार भवनमा होइन,
समाजको दृष्टिकोणमा आवश्यक हुन्छ ।
१६: प्रशंसा र पुनर्स्थापना
सुधारगृहको अध्ययन भ्रमणपछि आशा पहिलेभन्दा धेरै गम्भीर बनेकी थिइन् । उनले समाजका धेरै घाउ देखिसकेकी थिइन् । तर आफ्नै मनभित्रको घाउ अझै पूर्ण रूपमा निको भएको थिएन । उनी फेरि पढाइमा लागिरहेकी थिइन् । तर आफूलाई प्रस्तुत गर्न भने अझै हिच्किचाउँथिन् । कक्षामा उत्तर थाहा हुँदाहुँदै पनि हात उठाउँदिनथिन् ।
मञ्चमा बोलाउने नाम आयो भने "म सक्दिनँ" भनेर पछि हट्थिन् ।
विगतका वर्षहरूले उनको आत्मविश्वासको आवाज निकै कमजोर बनाइसकेका थिए ।
एक दिन नेपाली विषयका शिक्षक, कोबिद सर, कक्षामा प्रवेश गरे ।
उनले एउटा घोषणा गरे ।
"यस वर्ष विद्यालयले 'बालअधिकार र डिजिटल जीवन' विषयमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्दैछ ।"
"त्यसको संयोजक विद्यार्थीमध्येबाट छानिन्छ ।"
सबै विद्यार्थीले एकअर्काको अनुहार हेर्न थाले ।
कोविद सरले मुस्कुराउँदै भने,
"मैले संयोजकको नाम पहिले नै सोचिसकेको छु ।"
सबैको ध्यान उनीतिर गयो ।
"आशा ।"
पूरै कक्षा शान्त भयो ।
आशा आफैँ झस्किइन् ।
"सर... म?"
"हो ।"
"म सक्दिनँ ।"
"किन ?"
"म नेतृत्व गर्न सक्दिनँ ।"
कोविद सर केही क्षण मौन बसे ।
त्यसपछि उनले एउटा प्रश्न सोधे ।
"तिमीले राष्ट्रिय स्तरमा आफ्ना अनुभव सुनाउन सक्यौ ?"
"सकेँ ।"
"अनि आफ्नै विद्यालयमा बोल्न किन नसक्ने ?"
आशाले कुनै उत्तर दिन सकिनन् ।
कक्षा सकिएपछि कोबिद सरले उनलाई पुस्तकालयमा बोलाए ।
"आशा, एउटा कुरा भन्नु छ ।"
"जी सर ।"
"तिमीले आफ्नो जीवनमा धेरै आलोचना सुनेकी छौ ।"
"हो ।"
"धेरैले तिमीलाई हेरे ।"
"हो ।"
"तर धेरै कमले तिमीलाई बुझे ।"
आशाको आँखा भरिन थाले ।
कोविद सरले एउटा खाली कागज दिए ।
"यसमा तिम्रा पाँचवटा राम्रो गुण लेख ।"
आशाले कलम समातिन् । पाँच मिनेट बित्यो । एउटै शब्द लेख्न सकिनन् ।
"लेख्न सकिनौ ?"
आशाले टाउको हल्लाइन् ।
"किन ?"
"ममा त्यस्तो केही छैन ।"
कोबिद सरले अर्को कागज निकाले । त्यसमा केही शब्द पहिले नै लेखिएका थिए ।
संवेदनशील ।
इमानदार ।
साहसी ।
राम्रो लेख्ने ।
अरूको पीडा बुझ्ने ।
"यी कसका गुण हुन्, थाहा छ ?"
आशाले पढिन् ।
"कसका ?"
"तिम्रा ।"
"मैले तिमीलाई दुई वर्षदेखि पढाएको छु ।"
"तिमीले आफैँलाई नदेखेका धेरै कुरा मैले देखेको छु ।"
आशाको आँखाबाट आँसु झर्यो । त्यो आँसु दुःखको थिएन । सायद धेरै वर्षपछि कसैले उनको व्यक्तित्वको प्रशंसा गरेको थियो ।
कार्यक्रमको तयारी सुरु भयो । कोबिद सरले कुनै काम आफैँ गरेनन् । सबै जिम्मेवारी आशालाई दिए - कार्यक्रमको रूपरेखा, विद्यार्थीको टोली, अतिथिको स्वागत, पोस्टर, समय तालिका । पहिलो दिन उनी धेरै डराएकी थिइन् ।
हरेक पाँच मिनेटमा सोध्थिन्—
"सर, ठीक भयो ?"
कोबिद सरको उत्तर एउटै हुन्थ्यो—
"तिमी आफैँ निर्णय गर ।"
सुरुमा उनलाई यो उत्तर मन परेन । तर बिस्तारै उनले आफ्नै निर्णयमा विश्वास गर्न सिकिन् । गल्ती पनि गरिन् । कतै समय मिलेन । कतै पोस्टरमा त्रुटि भयो ।
तर कोबिद सरले कहिल्यै भनेनन्—
"तिमीले बिगार्यौ ।"
बरु भन्थे—
"अब यसलाई कसरी अझ राम्रो बनाउन सकिन्छ ?"
त्यो एउटा वाक्यले गल्तीलाई डर होइन, सिकाइ बनाइदियो ।
कार्यक्रमको दिन आयो । सभाहल भरिएको थियो । आशाले उद्घाटन मन्तव्य दिनुपर्ने थियो । मञ्चमा उभिँदा उनका हात फेरि काँपे । त्यही बेला पहिलो पङ्क्तिमा बसेका कोबिद सरले हल्का मुस्कुराउँदै टाउको हल्लाए ।
त्यो मुस्कानले मानौँ भनिरहेको थियो—
"तिमी सक्छौ ।"
आशाले गहिरो सास फेरिन् । र बोल्न सुरु गरिन् । यसपटक शब्दहरू अड्किएनन् । कार्यक्रम अत्यन्त सफल भयो ।
प्रधानाध्यापकले सबैको अगाडि भने,
"यस कार्यक्रमको सफलतामा सबैभन्दा ठूलो योगदान आशाको नेतृत्वको हो ।"
सभाहल तालीले गुञ्जियो । तर यसपटक आशाले केवल ताली सुनेकी थिइनन् । उनले आफ्नै मनभित्र हराएको विश्वास पनि सुनेकी थिइन् ।
त्यही साँझ कोबिद सरले एउटा सानो चिठी दिए ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"साँचो प्रशंसा भनेको बच्चालाई पूर्ण भएको भन्नु होइन ।
उसले प्रयास गरिरहेको छ भन्ने देख्नु हो ।
किनकि प्रयास देखिएको बच्चाले एक दिन आफ्नो क्षमता आफैँ देख्न थाल्छ ।"
आशाले त्यो चिठी डायरीभित्र सुरक्षित राखिन् । घरमा पनि परिवर्तन विस्तारै गहिरिँदै थियो ।
एक साँझ मीराले भनिन्,
"आज खाना खाने बेलामा एउटा नियम ।"
आरव हाँस्यो ।
"फेरि मोबाइल बन्द ?"
"त्यो त पहिले नै हो ।"
"आज प्रत्येकले आफ्नो दिनको एउटा राम्रो र एउटा गाह्रो अनुभव सुनाउने ।"
सबैले सहमति जनाए ।
आरवले भन्यो,
"आज मैले साथीलाई गृहकार्यमा सहयोग गरेँ ।"
आर्यनले तुरुन्त भने,
"मलाई तिम्रो सहयोगी स्वभाव मन पर्छ ।"
आरव मुस्कुरायो ।
आशाको पालो आयो।
"आज म कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा सुरुमा डराएकी थिएँ ।"
"तर पछि राम्रो भयो ।"
आर्यन केही क्षण चुप रहे ।
त्यसपछि उनले छोरीतिर हेरेर भने,
"म तिमीमाथि गर्व गर्छु ।"
"कार्यक्रम सफल भएकाले मात्र होइन ।"
"तिमीले डर हुँदाहुँदै पनि हार नमानेकाले ।"
आशाको आँखामा फेरि आँसु भरिए । यसपटक उनले आँसु लुकाइनन् ।
राति डायरी खोल्दा उनले नयाँ वाक्य लेखिन्—
"पहिले मलाई लाग्थ्यो, प्रशंसा भनेको धेरै लाइक पाउनु हो ।"
"आज थाहा भयो—"
"कसैले तिम्रो प्रयास देखेर 'म तिमीमाथि विश्वास गर्छु' भन्नु नै सबैभन्दा ठूलो प्रशंसा रहेछ ।"
"त्यसले मानिसलाई बदल्न सक्छ ।"
झ्यालबाहिर जून उदाउँदै थियो । घरभित्र वर्षौँपछि एउटा अर्को कुरा पनि उदाइरहेको थियो— संवाद । अब त्यो घरमा केवल भिडियो रेकर्ड हुने आवाज मात्र थिएन । एकअर्कालाई सुन्ने, बुझ्ने, प्रशंसा गर्ने र सम्मान गर्ने आवाज पनि बिस्तारै भरिन थालेको थियो ।
आशाले महसुस गरिन्—
बालबालिकाको आत्मविश्वास ठूलो पुरस्कारले होइन,
कहिलेकाहीँ एउटा साँचो वाक्यले फर्किन्छ—
"म तिमीलाई देखिरहेको छु, र तिमीमा विश्वास गर्छु ।"
१७: बाल प्रेमको भाषा
विद्यालयले आयोजना गरेको "सकारात्मक अभिभावकत्व" सम्बन्धी कार्यक्रममा सहभागी भएपछि कोबिद सरले आशा र आरवलाई एउटा परिवारसँग केही समय बिताउने व्यवस्था मिलाइदिएका थिए । उद्देश्य पढाइ थिएन; एउटा स्वस्थ पारिवारिक वातावरणलाई नजिकबाट अनुभूति गराउनु थियो ।
शनिबारको दिउँसो थियो - सहरको एउटा सामान्य घर, न ठूलो महल, न महँगो सजावट ।
तर घरभित्र पस्नासाथ उनीहरूले एउटा अनौठो न्यानोपन महसुस गरे । भान्साबाट पाकिरहेको दालको सुगन्ध आउँदै थियो । बैठकको भित्तामा बच्चाहरूले कोरेका टेढामेढा चित्रहरू झुन्डिएका थिए । एउटा कुनामा साना जुत्ताहरू छरिएका थिए । त्यो घर सजावटले होइन, जीवनले भरिएको थियो ।
त्यही बेला चार वर्षजतिको एउटा सानो बालक दौडँदै आयो ।
"बुबाऽऽ !"
उसले बाबुको खुट्टा समात्यो ।
बुबाले उसलाई एकैचोटि काखमा उचालेर निधारमा चुम्बन गरे ।
त्यसपछि मुस्कुराउँदै भने—
"ए मेरो कल्चुँडे..."
बालक खित्का छाडेर हाँस्यो ।
"ए मेरो छोटे सरकार..."
उसले बाबुको नाक समातेर तान्यो ।
"ए मेरो उत्तराधिकारी, ए मेरो युवराज..."
आमाले भान्साबाट हाँस्दै भनिन्,
"हेर, फेरि युवराजको दरबार सुरु भयो ।"
बुबा झन् रमाउँदै गए ।
"ए मेरो पुन्टे, ए मेरो काले..."
"ए मेरो भुन्टे, ए मेरो नक्कले..."
बालकको हाँसो झन् ठूलो भयो ।
"ए मेरो छुनुमुनु, ए मेरो मायाको गाँठो..."
"ए मेरो ढुकढुकी, ए मेरो धड्कन..."
त्यसपछि बाबुले उसको दुवै गाला समातेर माया गर्दै भने,
"ए मेरो चिचिले..."
"ए तिमी चञ्चल..."
"ए मेरो मुटु..."
"ए मेरो सर्वस्व..."
बालकले बुबाको गाला चुम्बन गरिदियो ।
बुबा फेरि बोले—
"ए मेरो झिल्के..."
"ए सदाबहार..."
"ए काँचो माटो..."
"ए मेरी कोपिला..."
"ए मेरो बच्चा..."
"ए मनको सच्चा..."
"ए मेरो रातो रगत..."
"ए मेरो वंश..."
"ए आशाको केन्द्र..."
"ए रमिते..."
अन्त्यमा उनले बालकलाई आफ्नो छातीमा टाँसेर बिस्तारै फुसफुसाए—
"ए मेरो प्यारो–प्यारो, अति प्यारो प्रभात..."
त्यो एउटा सम्बोधन मात्र थिएन । त्यो त प्रेमको वर्षा थियो । हरेक शब्दमा स्पर्श थियो । हरेक स्पर्शमा सुरक्षा थियो । हरेक सुरक्षामा एउटा बालकको सम्पूर्ण संसार अटाएको थियो । आशा र आरव केही पर उभिएका थिए । दुवैको नजर त्यही दृश्यमा अड्किएको थियो । कसैले उनीहरूलाई केही भनेको थिएन । तर उनीहरूभित्र धेरै कुरा बोलिरहेका थिए ।
आरवले पहिलोपटक बुझ्दै थियो—
बाबुले छोरालाई यसरी पनि बोलाउँदा रहेछन् । छोराले बाबुको काँधमा यसरी पनि टाउको राख्दा रहेछन् ।
आशाले पहिलोपटक महसुस गरिन्—
प्रशंसा भनेको पुरस्कार पाएपछि सुनिने शब्द मात्र होइन रहेछ । बच्चाले केही नगरेको बेला पनि ऊ केवल छ भन्ने कारणले माया गरिनु रहेछ । उनको घाँटी एकाएक अवरुद्ध भयो । आँखा धमिलो हुन थाले । कुनै चोट लागेको थिएन । तर वर्षौँदेखि ममताको अभावमा सुकेको मन एकाएक भिज्न थालेको थियो ।
आरवले दिदीतिर हे¥यो । आशाले भाइतिर । दुवैका आँखाको डिल टिलपिल आँसुले भरिएका थिए । उनीहरूले त्यो दृश्यबाट आँखा हटाउन सकेनन् । न त ईर्ष्या थियो, न रिस ।
केवल एउटा मौन प्रश्न—
"के संसारमा यति धेरै माया पनि हुँदो रहेछ ?"
आरवको मनमा एकपछि अर्को सम्झना आउन थाल्यो ।
उसलाई सम्झना आयो—
ऊ लड्दा पहिले क्यामेरा उठाइएको दिन ।
ज्वरो आएको बेला औषधिभन्दा पहिले भिडियो बनाइएको साँझ ।
रोइरहेको बेला "एकछिन, यो पनि खिचौँ" भनिएको क्षण ।
उसले आफ्नो जीवनमा धेरै सम्बोधन सुनेको थियो—
"हेर, क्यामेरातिर ।"
"मुस्कुरा ।"
"फेरि भन ।"
"अझ एकपटक गर ।"
तर—
"ए मेरो ढुकढुकी..."
"ए मेरो सर्वस्व..."
यस्ता शब्दहरू भने कहिल्यै सुनेको थिएन । आशाको मन पनि विगततिर फर्कियो ।
उनी सम्झिन थालिन्—
सानो हुँदा राम्रो नतिजा ल्याउँदा सुनिएको पहिलो प्रश्न—
"पोस्ट गरौँ ?"
विद्यालयमा पुरस्कार जित्दा—
"फोटो खिच ।"
जन्मदिनमा—
"भिडियो सुरु गर ।"
उनले अकस्मात् महसुस गरिन्—
सायद उनीहरूलाई संसारले धेरै हेर्यो । तर देख्यो भने कमैले । त्यसैबेला त्यो सानो बालक दौडँदै आशा र आरवतिर आयो ।
"दिदी, दाइ, तपाईँहरू पनि खेल्न आउनू न !"
उसको स्वरमा कुनै अभिनय थिएन । कुनै क्यामेरा थिएन । कुनै दर्शक थिएन । केवल निमन्त्रणा थियो । आशाले झुक्दै उसको सानो हात समातिन् । त्यो हात न्यानो थियो । असुरक्षित प्रसिद्धिभन्दा धेरै न्यानो । कुनै स्वार्थ्य नभएको ।
त्यही क्षण उनले मनमनै एउटा प्रतिज्ञा गरिन्—
"भोलि म कहिल्यै कसैको बाल्यकाललाई दर्शकका लागि होइन, उसकै लागि सुरक्षित रहने संसार बनाउन आवाज उठाउनेछु ।"
र त्यही क्षण आरवले पनि एउटा मौन निर्णय गरिसकेको थियो—
यदि भविष्यमा कहिल्यै ऊ बाबु बन्यो भने,
उसका छोराछोरीले सबैभन्दा पहिले सुन्ने शब्द क्यामेराको निर्देशन होइन,
अपार मायाले भरिएका सम्बोधनहरू हुनेछन् ।
१८: डिजिटल सुरक्षाको आवाज
कोबिद सरको प्रोत्साहनपछि आशा फेरि आफ्नै आवाजमा विश्वास गर्न थालेकी थिइन् । अब उनी आफ्नो पीडालाई केवल व्यक्तिगत सम्झना बनाएर राख्न चाहँदिनथिन् ।
उनलाई लाग्न थाल्यो—
"यदि मेरो मौनताले अर्को बालबालिका पीडित हुन्छ भने, बोल्नु नै मेरो जिम्मेवारी हो ।"
अन्तर्राष्ट्रिय बालअधिकार दिवस नजिकिँदै थियो । काठमाडौंमा "डिजिटल युगमा बालबालिकाको सुरक्षा" विषयक राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना गरियो । त्यहाँ सांसद, कानुनविद्, मनोवैज्ञानिक, सूचना–प्रविधि विज्ञ, पत्रकार, शिक्षक र सयौँ अभिभावक उपस्थित थिए । यसपटक आशालाई मुख्य वक्ता बनाइएको थियो ।
मञ्चमा पुग्दा उनलाई चार वर्षअघिको आफ्नै जीवन सम्झना आयो । त्यसबेला पनि उनी हजारौँ मानिसले हेर्थे । तर उनी आफ्ना शब्द बोल्दिनथिन् । अरूले लेखिदिएको संवाद बोल्थिन् ।
आज...
पहिलोपटक उनी आफ्नै कथाकी लेखिका बनेकी थिइन् ।
उनले बोल्न सुरु गरिन् ।
"मलाई सानैदेखि क्यामेराले चिन्यो ।"
"तर कसैले मेरो मौनता चिनेन ।"
सभाहल पूर्ण शान्त भयो ।
"हामी बालबालिकालाई अनलाइनको जोखिम सिकाउँछौँ ।"
"अपरिचितसँग कुरा नगर ।"
"पासवर्ड कसैलाई नदेऊ ।"
"ठेगाना सार्वजनिक नगर ।"
"तर एउटा प्रश्न मैले आज अभिभावकलाई सोध्न चाहन्छु ।"
उनले केही क्षण रोकिन् ।
"यदि यी सबै नियम सही हुन् भने..."
"...हाम्रो अनुमतिबिना हाम्रो सम्पूर्ण जीवन कसले सार्वजनिक गर्न पाउँछ ?"
सभाहलमा सन्नाटा छायो ।
आशाले आफ्नो बाल्यकालका केही अनुभव सुनाइन् ।
जन्मदिन, अस्पताल, रोदन, लडेको क्षण, विद्यालयको पहिलो दिन । सबै सार्वजनिक भएका क्षणहरू ।
"मलाई मेरो अनुहारभन्दा पहिले मानिसहरूले मेरा भिडियो चिन्दथे ।"
"मलाई मेरो नामभन्दा पहिले मेरो लाजले पछ्याउँथ्यो ।"
त्यसपछि उनले ठूलो पर्दातिर फर्केर भनिन्,
"संसारका केही देशहरूले अब यो समस्यालाई गम्भीर रूपमा लिन थालेका छन् ।"
पर्दामा केही शीर्षकहरू देखाइए - बालअधिकार, डिजिटल गोपनीयता, बाल सामग्रीको संरक्षण, अनलाइन प्लेटफर्मको जिम्मेवारी ।
आशाले भनिन्,
"केही देशहरूले अनलाइन प्लेटफर्मलाई बालबालिकाको सुरक्षाका लागि थप जिम्मेवार बनाउने कानुनी व्यवस्था अघि बढाएका छन् ।"
"उदाहरणका रूपमा बेलायतले अनलाइन सुरक्षालाई बलियो बनाउन कानुनी व्यवस्था लागू गरेको छ, जसले विशेष गरी बालबालिकालाई हानिकारक सामग्री र जोखिमबाट जोगाउन प्लेटफर्महरूको दायित्व बढाएको छ ।"
"हामी नेपालमा पनि आफ्नै सामाजिक र कानुनी सन्दर्भअनुसार यस्ता नीतिबारे गम्भीर छलफल गर्न सक्छौँ ।"
त्यसपछि उनले आफ्ना सुझावहरू प्रस्तुत गरिन् ।
"पहिलो—"
"बालबालिकाको निजी जीवन व्यावसायिक सामग्री बनाउँदा स्पष्ट कानुनी मापदण्ड हुनुपर्छ ।"
"दोस्रो—"
"बालबालिकाको आम्दानी उनीहरूकै भविष्यका लागि सुरक्षित राख्नुपर्छ ।"
"तेस्रो—"
"उमेर पुगेपछि आफ्ना तस्बिर वा भिडियो हटाउन माग गर्न सक्ने अधिकार सुनिश्चित हुनुपर्छ ।"
"चौथो—"
"विद्यालयमा डिजिटल साक्षरता र डिजिटल नैतिकता अनिवार्य रूपमा पढाइनुपर्छ ।"
"पाँचौँ—"
"अभिभावकलाई पनि डिजिटल पालनपोषणको तालिम आवश्यक छ ।"
भाषण सकिएपछि प्रश्नोत्तर सुरु भयो ।
एकजना आमाले उठेर सोधिन्,
"यदि हामी बच्चाको खुसीको फोटो मात्रै राख्छौँ भने पनि समस्या हुन्छ ?"
आशाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"समस्या फोटोमा होइन ।"
"समस्या अधिकारमा हो ।"
"हामी बच्चालाई सम्झना बनाउन सक्छौँ ।"
"तर उसको भविष्य बेच्ने अधिकार कसैलाई छैन ।"
एकजना बुबाले प्रश्न गरे,
"हामीले त माया गरेर सबै कुरा गरेका हौँ ।"
आशाले सम्मानपूर्वक उत्तर दिइन्,
"मायाले गल्ती गर्दैन भन्ने होइन ।"
"माया जिम्मेवार पनि हुनुपर्छ ।"
"कहिलेकाहीँ सबैभन्दा धेरै माया गर्ने मानिसले पनि अनजानमै सबैभन्दा ठूलो गल्ती गर्न सक्छ ।"
सभाहलमा बसेका धेरै अभिभावकका आँखामा आत्मचिन्तन देखिन्थ्यो ।
कार्यक्रम सकिएपछि एक महिला आशासमक्ष आइन् ।
उनको हात समाउँदै भनिन्,
"म पनि सामाजिक सञ्जालमा आफ्नी पाँच वर्षकी छोरीका धेरै भिडियो राख्छु ।"
"आज पहिलोपटक मैले आफूलाई सोधेँ—"
"यो उसलाई मन पर्ला कि नपर्ला ?"
"म आज घर गएर धेरै भिडियो हटाउनेछु ।"
आशाले केही बोलिनन् ।
केवल मुस्कुराइन् । त्यो मुस्कान कुनै पुरस्कारभन्दा ठूलो थियो ।
त्यसै दिन एउटा टेलिभिजन च्यानलले प्रत्यक्ष बहस आयोजना गर्यो ।
विषय थियो—
"डिजिटल प्रसिद्धि कि बालअधिकार ?"
आर्यन पनि दर्शकदीर्घामा बसेका थिए । बहसको अन्त्यमा सञ्चालकले आशालाई अन्तिम प्रश्न सोधे ।
"यदि तपाईं आफ्ना अभिभावकलाई एउटा मात्र वाक्य भन्न पाउनुभयो भने के भन्नुहुन्थ्यो ?"
आशाले केही क्षण आँखा बन्द गरिन् ।
त्यसपछि बिस्तारै भनिन्—
"हामीलाई संसारलाई देखाउनुअघि, एकपटक हामीलाई पनि सोधिदिनुहोस् ।"
कार्यक्रम सकिएपछि धेरै अभिभावक आफ्ना छोराछोरीको हात समाउँदै घर फर्किरहेका थिए । कतिले मोबाइल खोलेर पुराना तस्बिरहरू हेर्न थाले । कतिले गोपनीयता सेटिङ परिवर्तन गरे । कतिले परिवारभित्र नयाँ नियम बनाउने निर्णय गरे । सहरभरि कुनै कानुन परिवर्तन भएको थिएन । तर धेरै घरभित्र सोच परिवर्तन हुन थालेको थियो ।
राति घर फर्केर आशाले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—
"आज मैले एउटा कुरा बुझेँ ।"
"कानुन संसद्ले बनाउँछ ।"
"तर चेतना परिवारले बनाउँछ ।"
"यदि अभिभावकले बच्चालाई सम्पत्ति होइन, अधिकार भएको व्यक्ति मान्न थाले भने, त्यो नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हुनेछ ।"
झ्यालबाहिर रातको आकाश उज्यालो ताराले भरिएको थियो ।
आशाले ती तारातिर हेर्दै सोचिन्—
एउटा आवाजले संसार बदल्दैन । तर त्यही आवाजले हजारौँ मौन आवाजलाई बोल्ने साहस दिन सक्छ ।
र सायद परिवर्तन सधैँ त्यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
यो प्रसङ्ग कथाको भाग १७ (डिजिटल सुरक्षाको आवाज) वा भाग १८ (फोटो नहाल्ने निर्णय) को बीचमा राख्दा सबैभन्दा स्वाभाविक हुन्छ। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—एकपटक इन्टरनेटमा पुगेको सामग्री पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा रहँदैन, त्यसैले सुरुमै सावधानी आवश्यक हुन्छ। साथै, तपाईंले चाहनुभएको जस्तै, आर्यन र मीराले ढिलो भए पनि धेरै सामग्री हटाएकाले आफ्ना छोराछोरी त्यस्तो चरम अवस्थाबाट जोगिएकोमा लामो सुस्केरा हाल्ने प्रसङ्ग पनि यसमा स्वाभाविक रूपमा आउँछ।
१९: मेटिँदैन सबै कुरा
त्यो दिन साँझ आर्यनले एउटा अन्तर्राष्ट्रिय वेबिनार हेर्दै थिए । विषय थियो—डिजिटल पदचिह्न र बालबालिकाको गोपनीयता । एउटा किशोरीको भिडियो चलाइयो ।
उनी बोलिरहेकी थिइन्—
"मैले अठार वर्ष पुग्नेबित्तिकै बाबुआमाले राखेका सबै फोटो र भिडियो हटाइदिन अनुरोध गरेँ । उहाँहरूले सबै मेटिदिनुभयो । तर म ढुक्क हुन सकिनँ ।"
स्क्रिनमा अर्को दृश्य देखियो - उही पुरानो तस्बिर तर यसपटक कुनै अपरिचित व्यक्तिको खातामा, त्यसपछि अर्को, फेरि अर्को, दर्जनौँ खाताहरू, सयौँ पुनर्प्रकाशन । कसैले वर्षौँअघि डाउनलोड गरेर राखेको रहेछ । कसैले नयाँ शीर्षक हालेर फेरि सार्वजनिक गरेको रहेछ । कसैले त कृत्रिम सम्पादन गरेर अनुहार बिगारेको थियो । कसैले व्यङ्ग्यात्मक लेखोट थपेको थियो । कसैले अश्लील टिप्पणीसँग जोडेर पुनः प्रसारण गरेको थियो ।
ती किशोरीको स्वर भक्कानियो—
"मेरो बाल्यकाल मेटियो भन्ने सोचेकी थिएँ । तर इन्टरनेटले मलाई अझै छोडेको रहेनछ ।"
त्यसपछि अर्को आमाको अनुभव सुनाइयो ।
"हामीले छोराको नुहाउँदै गरेको बाल्यकालको फोटो रमाइलो सम्झेर राखेका थियौँ । पछि कसैले डाउनलोड गरेर अशोभनीय वेबसाइटमा प्रयोग गरेको थाहा पायौँ ।"
उनको आवाज काँपिरहेको थियो ।
तेस्रो घटनामा एउटा किशोर बोलिरहेको थियो ।
"मेरा सहपाठीहरूले बाबुआमाले राखेको पाँच वर्ष पुरानो भिडियो फेला पारे ।"
"त्यसपछि हरेक वर्ष जन्मदिनमा त्यही भिडियो समूहमा पठाएर मेरो खिल्ली उडाउँथे ।"
"विद्यालय बदलियो ।"
"साथी बदलिए ।"
"तर त्यो भिडियो बदलिन सकेन ।"
चौथो अनुभव झन् पीडादायी थियो ।
एक किशोरीले भनिन्—
"मैले सबै हटाउन आग्रह गरेँ ।"
"तर कसैले स्क्रिन रेकर्ड गरेर राखिसकेको रहेछ ।"
"त्यसपछि हरेक केही महिनामा नयाँ खाताबाट फेरि पोस्ट हुन्थ्यो ।"
"म ब्लक गर्थेँ ।"
"अर्को खाता बन्थ्यो ।"
"रिपोर्ट गर्थेँ ।"
"फेरि अर्को ठाउँमा देखिन्थ्यो ।"
"मलाई लाग्थ्यो, म मानिससँग होइन, मेरो विगतसँग भागिरहेकी छु ।"
एकजना साइबर सुरक्षा विज्ञले गम्भीर स्वरमा भने—
"इन्टरनेटमा कुनै सामग्री सार्वजनिक भएपछि त्यसलाई कसैले डाउनलोड, प्रतिलिपि, स्क्रिनसट वा स्क्रिन रेकर्ड गर्न कति समय लाग्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । त्यसैले पछिको पछुतोभन्दा पहिलेकै विवेक धेरै सुरक्षित हुन्छ ।"
सभाहल मौन भयो ।
आर्यनले ल्यापटप बिस्तारै बन्द गरे । कोठाभरि सन्नाटा फैलियो । उनले झ्यालतिर हेरे ।
लामो...
निकै लामो...
गहिरो सुस्केरा छोडे ।
मीराले चुपचाप उनको अनुहार हेरिरहेकी थिइन्।
"के सोचिरहनुभएको ?"
आर्यनको स्वर भारी थियो ।
"हामीले गल्ती त गर्यौँ ।"
"तर..."
उनी केहीबेर रोकिए ।
"धन्य छ, हामीले समयमै धेरै सामग्री हटायौँ ।"
"धन्य छ, कसैले हाम्रो बच्चाहरूलाई त्यस्तो निर्मम रूपमा वर्षौँसम्म सताउन पाएन ।"
मीराको आँखामा पनि आँसु भरियो ।
"हामी अझ केही वर्ष ढिला भएको भए..."
वाक्य पूरा हुन सकेन ।
दुवैले मनमनै एउटै दृश्य कल्पना गरे—
आरव विद्यालयमा उभिएको । कसैले पुरानो भिडियो फेरि देखाइरहेको । आशाको तस्बिर फेरि कुनै अपरिचित खाताबाट सार्वजनिक भइरहेको ।
एकपटक होइन ।
बारम्बार ।
अन्त्यहीन रूपमा ।
आर्यनको मुटु सिरिङ्ग भयो ।
"हामीले हटाएका ती हजारौँ भिडियोमध्ये एउटै मात्र पनि गलत हातमा परेको भए..."
उनले फेरि लामो सुस्केरा हाले ।
"आज हाम्रा बच्चाहरूको जीवन कस्तो हुन्थ्यो होला ?"
त्यस रात आर्यन निदाउन सकेनन् ।
उनले डायरीमा एउटा वाक्य लेखे—
"डिजिटल संसारमा 'डिलिट' कहिलेकाहीँ केवल एउटा बटन हुन्छ, वास्तविक अन्त्य होइन । त्यसैले बालबालिकाको गोपनीयताको सबैभन्दा सुरक्षित उपाय —सुरुमै अनावश्यक सार्वजनिक नगर्नु रहेछ ।"
त्यही बेला छेउको कोठाबाट आशा र आरवको हाँसो सुनियो । उनीहरू कुनै बोर्ड खेल खेलिरहेका थिए । कुनै क्यामेरा थिएन । कुनै प्रत्यक्ष प्रसारण थिएन । कुनै दर्शक थिएन ।
आर्यनले फेरि एकपटक गहिरो सास फेरे ।
यसपटक त्यो सासमा पछुतो पनि थियो,
तर त्यससँगै एउटा मौन कृतज्ञता पनि—
कम्तीमा आफ्ना सन्तानको भविष्य अझै पूर्ण रूपमा इन्टरनेटको कैदी बनेको थिएन ।
उनी मनमनै दोहोर्याइरहे—
"हरेक अभिभावकले हाम्रो जस्तो दोस्रो अवसर पाउँदैन । त्यसैले चेतना ढिलो होइन, समयमै आउनुपर्छ ।"
२०: आशाको म्यान्डेट
राष्ट्रिय सम्मेलन समाप्त भएको केही सातापछि सिंहदरबारमा एउटा असामान्य बैठक बस्यो ।
सञ्चार तथा सूचना–प्रविधि, महिला–बालबालिका, शिक्षा, गृह, कानुन, मानवअधिकार, बालमनोविज्ञान, साइबर सुरक्षा र पत्रकारितासँग सम्बन्धित विज्ञहरू एउटै गोलमेचमा बसेका थिए । छलफलको विषय एउटै थियो—
"डिजिटल युगमा बालबालिकाको अधिकारको सुरक्षा ।"
बैठकको सुरुमा सचिवले स्पष्ट शब्दमा भने,
"नेपालमा बालबालिकाको समग्र अधिकारका लागि कानुनी व्यवस्था छन् । तर सामाजिक सञ्जालमा बालबालिकाको तस्बिर, भिडियो, व्यावसायिक प्रयोग, डिजिटल आम्दानी, सहमति, सामग्री हटाउने अधिकार, डिजिटल शोषण र अभिभावकीय उत्तरदायित्वका विषयमा अझै स्पष्ट, एकीकृत र पर्याप्त कानुनी संरचना बनेको छैन ।"
कोठाभित्र केही क्षण मौनता छायो ।
त्यो मौनताले नै एउटा ठूलो कानुनी रिक्ततालाई स्वीकार गरिरहेको थियो ।
त्यसपछि समितिका अध्यक्षले भने,
"हामी नीति बनाउन सक्छौँ ।"
"तर नीतिले जसको जीवन छुन्छ, उसकै आवाज नसमेटी बनाइएको कानुन अपुरो हुन्छ ।"
सबैको दृष्टि आशातिर मोडियो । उनी केही क्षण अचम्ममा परिन् ।
अध्यक्षले मुस्कुराउँदै भने,
"आशा, आजदेखि तिमी केवल अनुभव सुनाउने व्यक्ति होइनौ ।"
"तिमी यस राष्ट्रिय कार्यदलकी युवा प्रतिनिधि हौ ।"
"हामी तिमीलाई बालबालिकाको आवाजका रूपमा म्यान्डेट दिन्छौँ ।"
आशा स्तब्ध भइन् ।
वर्षौँअघि उनी आफ्नै जीवनबारे बोल्न नपाउने बालिका थिइन् ।
आज...
उनी हजारौँ बालबालिकाको आवाज लिएर नीति निर्माणको टेबुलमा बस्ने जिम्मेवारी पाएकी थिइन् ।
उनले विस्तारै उठेर भनिन्,
"यो सम्मान होइन ।"
"यो जिम्मेवारी हो ।"
"म मेरो कथा सुनाउन मात्र आएकी छैन ।"
"जसले बोल्न सकेका छैनन्, उनीहरूको मौनता पनि लिएर आएकी छु ।"
अर्को सातादेखि आशाको यात्रा सुरु भयो । उनी विद्यालय पुगिन् । बाल सुधारगृह पुगिन् । बाल अदालत पुगिन् । साइबर अपराध शाखाका अधिकारीसँग भेटिन् । बालमनोवैज्ञानिकसँग लामो संवाद गरिन् ।
ग्रामीण पालिकामा पुगेर अभिभावकका अनुभव सुनिन् । कसैको छोरीको तस्बिर नक्कली खातामा प्रयोग भएको थियो । कसैको छोरालाई पुरानो भिडियो देखाएर वर्षौँसम्म जिस्क्याइएको थियो ।
कतिपय अभिभावक रोइरहेका थिए—
"हामीले माया सम्झेर राखेका थियौँ ।"
"यति ठूलो परिणाम हुन्छ भन्ने सोचेकै थिएनौँ ।"
आशाले कसैलाई दोष दिइनन् । उनले सबैका कथा सुन्दै गइन् । डायरी भरिँदै गयो ।
महिनौँको अध्ययनपछि उनले एउटा प्रतिवेदन तयार गरिन् ।
शीर्षक थियो—
"बालबालिकाको डिजिटल सम्मान र भविष्य : नीतिगत सुझाव"
त्यो प्रतिवेदन कानुनी भाषाले मात्र भरिएको थिएन । हरेक सुझावसँग एउटा बालकको कथा थियो । हरेक धारासँग एउटा आँसु थियो । हरेक प्रस्तावसँग एउटा भविष्य जोडिएको थियो ।
संसदीय समितिको अन्तिम बैठकमा आशाले प्रतिवेदन बुझाउँदै भनिन्,
"हामीले बच्चालाई सडकमा एक्लै छोड्दैनौँ ।"
"तर इन्टरनेटको भीडमा भने किन असुरक्षित छोड्छौँ ?"
"हामीले विद्यालयमा नाम लेखाउँदा अनुमति खोज्छौँ ।"
"तर उसको सम्पूर्ण जीवन संसारलाई देखाउँदा किन अनुमति खोज्दैनौँ ?"
"हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिन्छ, जहाँ बालबालिकाको डिजिटल जीवन पनि उनीहरूको वास्तविक जीवनजत्तिकै सुरक्षित होस् ।"
समितिका सदस्यहरू धेरैबेर बोल्न सकेनन् । अन्ततः अध्यक्ष उठे । उनले आशाको प्रतिवेदन दुवै हातले समात्दै भने,
"आज तिमीले कानुनको मस्यौदा मात्र बुझाएकी छैनौ ।"
"तिमीले हामीलाई एउटा पुस्ताको भरोसा बुझाएकी छौ ।"
सिंहदरबारको सिँढीबाट बाहिर निस्कँदा साँझ परिसकेको थियो । आकाशमा सूर्य अस्ताउँदै थियो ।
आशाले आफ्नो डायरी खोलेर एउटा वाक्य लेखिन्—
"वर्षौँअघि मेरो बाल्यकालबारे निर्णय अरूले गर्थे ।"
"आज म यस्तो नेपालका लागि काम गरिरहेकी छु, जहाँ कुनै पनि बालबालिकाको भविष्य उसको आवाज नसुनी निर्णय नहोस् ।"
त्यो दिन उनले कुनै कानुन पारित गराएकी थिइनन् । तर एउटा राष्ट्रले पहिलोपटक एउटा किशोरीलाई नीति निर्माणमा साझेदार बनाएको थियो ।
र कहिलेकाहीँ इतिहास कानुन पारित भएको दिनबाट होइन,
बच्चाको आवाजलाई राज्यले सुन्न थालेको दिनबाट सुरु हुन्छ ।
२१: फोटो नहाल्ने निर्णय
राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न भएको दुई सातापछि आर्यनको मोबाइलमा एउटा सूचना आयो ।
"आजको सम्झना (Memory from 10 years ago)"
स्क्रिनमा आशाको दुई वर्षको उमेरको एउटा भिडियो खुल्यो । उनी भुइँमा लडेकी थिइन् । घुँडाबाट रगत बगिरहेको थियो । उनी जोडले रोइरहेकी थिइन् । भिडियोमा भने आर्यनको हाँस्ने आवाज सुनिन्थ्यो ।
"हेर न, कति रमाइलो गरी लडी !"
त्यो आवाज सुनेर उनी आफैँ झस्किए । पहिले उनलाई त्यो दृश्य प्यारो सम्झना लाग्थ्यो ।
आज...
त्यही दृश्यले उनको मन भारी बनायो ।
त्यो साँझ उनले परिवारलाई बैठकमा बोलाए । क्यामेरा थिएन । मोबाइल पनि थिएन । केवल चारवटा कुर्सी, चारजना मानिस, र धेरै वर्षदेखि नभएको एउटा गम्भीर संवाद ।
आर्यनले पुरानो ल्यापटप खोले । हजारौँ तस्बिर र भिडियोको सूची देखियो ।
जन्म । पहिलो हाँसो । पहिलो पाइला । पहिलो चोट । पहिलो ज्वरो । पहिलो विद्यालय । हजारौँ सम्झनाहरू ।
मीराले बिस्तारै भनिन्,
"यीमध्ये धेरै हाम्रो सम्झनाका लागि थिए ।"
आर्यनले टाउको हल्लाए ।
"तर हामीले सम्झना र सार्वजनिक प्रदर्शनबीचको सीमा छुट्याउन सकेनौँ ।"
आशा शान्त भएर बसिरहेकी थिइन् । उनी बाबुआमाको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन् ।
आर्यनले पहिलोपटक छोरीतिर हेरेर भने,
"आजको बैठकको निर्णय हामी होइन..."
"...तिमी पनि गर्नेछ्यौ ।"
आशाले अचम्म मान्दै सोधिन्,
"म ?"
"हो ।"
"किनकि यो तिम्रो जीवन पनि हो ।"
त्यो एउटा वाक्यले आशाको मन छोयो । साना हुँदा उनको जीवनबारे निर्णय अरूले गर्थे ।
आज...
पहिलोपटक उनलाई निर्णय गर्ने अधिकार दिइएको थियो ।
आर्यनले पहिलो भिडियो खोले । आशा तीन वर्षकी थिइन् । पोटी ट्रेनिङ सिक्दै गरेको बेला खिचिएको भिडियो । भिडियो देख्नासाथ आशाको अनुहार रातो भयो ।
"बाबा..."
"यो किन राख्नुभएको थियो ?"
आर्यनको टाउको झुक्यो ।
"त्यतिबेला मजाक लाग्यो ।"
"अहिले ?"
"अहिले गल्ती लाग्छ ।"
"मेटौँ ?"
आशाले बिस्तारै भनिन्,
"हो ।"
Delete.
अर्को भिडियो - आरव अस्पतालमा सलाइन लगाइरहेको, आँखा रसाइरहेको ।
"यो पनि ।"
Delete.
तेस्रो - आशाको विद्यालयको नतिजा, अंकपत्र सबैलाई देखाइएको ।
"यो पनि हटाऔँ ।"
"किन ?"
मीराले सोधिन् ।
"मेरो पढाइ सबैलाई देखाउन किन आवश्यक ?"
मीरा मुस्कुराइन् ।
"ठीक भन्यौ ।"
Delete.
यस्तै गर्दै रात धेरै बित्यो । कतिपय भिडियो भने राखिए - पारिवारिक भ्रमण, जन्मदिन, बगैँचामा खेलिरहेको दृश्य । तर ती अब सार्वजनिक खातामा होइन, परिवारको निजी सङ्ग्रहमा सुरक्षित राख्ने निर्णय भयो ।
मीराले एउटा नयाँ फोल्डर बनाइन् ।
नाम राखिन्—
"हाम्रो परिवार—निजी सम्झना"
आशाले सोधिन्,
"यो सार्वजनिक हुँदैन ?"
"कहिल्यै हुँदैन ।"
"किन ?"
"किनकि सबैभन्दा सुन्दर सम्झना सबैलाई देखाउनुपर्छ भन्ने हुँदैन ।"
त्यसपछि आर्यनले एउटा कागज निकालेर टेबलमा राखे ।
त्यसको शीर्षक थियो—
"हाम्रो परिवारको डिजिटल प्रतिज्ञा"
त्यसमा पाँचवटा बुँदा लेखिएका थिए ।
१. बालबालिकाको स्पष्ट सहमतिबिना उनीहरूको फोटो वा भिडियो सार्वजनिक गरिने छैन ।
२. अपमान, रोग, आँसु, गल्ती वा निजी अवस्थाका कुनै सामग्री कहिल्यै सार्वजनिक गरिने छैन ।
३. सामाजिक सञ्जालभन्दा पहिले परिवारको सम्मानलाई प्राथमिकता दिइनेछ ।
४. बालबालिकाले कुनै पनि बेला आफ्ना सामग्री हटाउन अनुरोध गर्न सक्नेछन् ।
५. परिवारको समय क्यामेराभन्दा सम्बन्धका लागि हुनेछ ।
आरवले मुस्कुराउँदै सोध्यो,
"अब त हाम्रो घरमा युट्युब बन्द ?"
सबै हाँसे ।
आर्यनले भने,
"बन्द होइन ।"
"तर अब हामी जीवन बाँच्नका लागि भिडियो बनाउनेछौँ ।"
"भिडियो बनाउनका लागि जीवन होइन ।"
त्यही बेला मोबाइलमा एउटा सूचना आयो । एउटा ठूलो कम्पनीले नयाँ विज्ञापन प्रस्ताव पठाएको थियो ।
सर्त उही पुरानै थियो—
"पूरा परिवारको दैनिक जीवन देखाउनुपर्ने ।"
रकम पनि निकै ठूलो थियो । आर्यनले केही क्षण स्क्रिन हेरे । पहिलेको भए उनले तुरुन्त स्वीकार गर्थे । आज उनले सिधै 'Decline' थिचे । मीराले केही भनिनन् । केवल हल्का मुस्कुराइन् । त्यो मुस्कानमा पैसाभन्दा ठूलो सन्तोष थियो ।
त्यो रात आशा छतमा गइन् । आकाश ताराले भरिएको थियो । बाबु पनि उनीसँगै आए । केहीबेर दुवै चुपचाप बसे ।
पछि आर्यनले भने,
"आशा..."
"हँ ?"
"यदि समय फर्काउन पाए..."
"...सायद म धेरै कुरा फरक गर्थेँ ।"
आशाले बाबुको हात समातिन् ।
"समय फर्किँदैन ।"
"तर मानिस बदलिन सक्छ ।"
आर्यनका आँखाबाट आँसु झरे ।
"मलाई माफ गर्न सक्छ्यौ ?"
आशाले केही क्षण केही बोलिनन् ।
त्यसपछि बाबुको काँधमा टाउको राख्दै भनिन्,
"माफ गर्नु भनेको बिर्सिनु होइन ।"
"तर फेरि विश्वास गर्न सुरु गर्नु हो ।"
त्यो रात डायरीमा उनले अन्तिमतिर एउटा नयाँ पाना थपिन् ।
"मेरो बाल्यकालका धेरै फोटो संसारले देख्यो ।"
"तर आजदेखि मेरो भविष्य कति देखाउने भन्ने निर्णयमा मेरो पनि आवाज हुनेछ ।"
"गोपनीयता भनेको लुकाउनु होइन ।"
"आफ्नो जीवनको ढोका कहिले खोल्ने र कहिले बन्द गर्ने अधिकार हुनु हो ।"
भोलिपल्ट बिहान आर्यनले सामाजिक सञ्जालमा एउटा छोटो सन्देश लेखे ।
"आजदेखि हाम्रो परिवारले एउटा नयाँ यात्रा सुरु गरेको छ ।"
"हामी अब आफ्ना बालबालिकाको गोपनीयतालाई सबैभन्दा ठूलो सम्मान मान्नेछौँ ।"
"कतिपय सम्झना मनमुटुका लागि हुन्छन्, संसारका लागि होइनन् ।"
त्यो सन्देशमा पहिलेजस्तो लाखौँ लाइक आएनन् । तर त्यसले एउटा घरको दिशा बदलिदियो ।
र कहिलेकाहीँ,
लाखौँ लाइकभन्दा एउटा सही निर्णय धेरै मूल्यवान् हुन्छ ।
२२: नयाँ परिवारको दिनचर्या
शरद ऋतुको एउटा उज्यालो बिहान थियो । घरको झ्यालबाट सुनौलो घाम भित्र पसिरहेको थियो । पहिले यही समयमा घरभरि मोबाइलका सूचनाहरू, क्यामेराको तयारी र "रेकर्ड सुरु" भन्ने आवाज गुञ्जिन्थ्यो । आज भने भान्साबाट चियाको बास्ना आउँदै थियो, रेडियोमा हलुका लोकगीत बजिरहेको थियो, र आरवले आँगनमा पानी हालिरहेको थियो ।
जीवन उस्तै थियो । तर त्यसलाई हेर्ने दृष्टि बदलिएको थियो । आर्यन बिहान उठ्नेबित्तिकै पहिले सामाजिक सञ्जाल खोल्ने बानीमा थिए । आज उनले मोबाइल टेबुलमै छोडे । बरु आँगनतिर गए । आशा फूलबारीमा झरेका पात टिपिरहेकी थिइन् ।
"म सहयोग गरौँ ?"
आशाले मुस्कुराउँदै भनिन्,
"आज भिडियो नबनाउने ?"
आर्यन पनि हाँसे ।
"आज सम्झना आँखाले बनाउने ।"
दुवै मिलेर फूलबारी सफा गर्न थाले । त्यो दृश्य कुनै क्यामेरामा कैद भएन । तर दुवैको मनमा गहिरो गरी बस्यो । खाना खाने समय भयो । भोजन टेबुलको बीचमा एउटा सानो काठको बाकस राखिएको थियो ।
त्यसमाथि लेखिएको थियो—
"भोजनभन्दा ठूलो कुनै सूचना छैन ।"
घरमा नयाँ नियम थियो । खाना खाने बेलामा सबै मोबाइल त्यही बाकसभित्र राखिन्थे । पहिले यो नियम केही असजिलो लागेको थियो । अब भने कसैले सम्झाउनुपर्दैनथ्यो । आरव आफैँ मोबाइल राख्थ्यो । मीरा घडी खोलेर बाकसमाथि राख्थिन् । आर्यनले पनि फोन मौन बनाउँथे ।
मीराले सोधिन्,
"आज सबैले एउटा नयाँ कुरा सिकेको सुनाउने ।"
आरवले उत्साहित हुँदै भन्यो,
"मैले साइकलको पाङ्ग्रा आफैँ फेर्न सिकेँ ।"
आर्यनले तुरुन्त भने,
"राम्रो ।"
"तर सबैभन्दा राम्रो कुरा के थियो, थाहा छ ?"
"के ?"
"तिमीले हार नमानी तीनपटक प्रयास गर्यौ ।"
आरवको अनुहार उज्यालियो । पहिले घरमा प्रशंसा परिणामको हुन्थ्यो । अब प्रयासको हुन थालेको थियो । आशाको पालो आयो ।
"आज म पुस्तकालयमा दुईजना साना भाइबहिनीलाई निबन्ध लेख्न सहयोग गरेँ ।"
मीराले मुस्कुराउँदै भनिन्,
"तिमीले अरूलाई सिकाउने क्षमता विकास गरिरहेकी छौ ।"
आशाले आफूलाई फेरि उपयोगी महसुस गरिन् ।
दशैँ नजिकिँदै थियो । विगतका वर्षहरूमा यो परिवारका लागि पर्वभन्दा पनि "विशेष भिडियो बनाउने अवसर" हुन्थ्यो ।
क्यामेरा ।
बत्ती ।
ड्रोन ।
प्रायोजित कपडा ।
पूर्वतयारी ।
यसपालि भने फरक निर्णय भयो ।
आर्यनले घोषणा गरे,
"यस वर्ष चाडपर्व हामी आफैँका लागि मनाउने ।"
आरवले हाँस्दै सोध्यो,
"त्यसो भए ड्रोन उड्दैन ?"
"उड्दैन ।"
"लाइभ हुँदैन ?"
"हुँदैन ।"
"विज्ञापन ?"
"हुँदैन ।"
सबै हाँसे ।
दशैँको दिन हजुरआमा पनि गाउँबाट आउनुभयो । आँगनमा जमरा राखियो । पिङ हालियो । आरव र आशाले पालैपालो पिङ खेले । हजुरआमाले पुराना लोककथा सुनाउन थाल्नुभयो ।
आशाले सोधिन्,
"हजुरआमा, तपाईंको बाल्यकालमा फोटो खिच्ने चलन थियो ?"
हजुरआमा हाँस्नुभयो ।
"फोटो त वर्षौँमा एकपटक खिचिन्थ्यो ।"
"तर सम्झना धेरै थिए ।"
त्यो उत्तर सुनेर सबै केहीबेर मौन भए ।
साँझ परिवारले गाउँको सामुदायिक सरसफाइ कार्यक्रममा भाग लियो । आरवले झोला बोके । आशाले बालबालिकालाई फोहोर छुट्याउन सिकाइन् । आर्यनले पनि हातमा कुचो लिए ।
एकजना छिमेकीले अचम्म मान्दै सोधे,
"आज भिडियो बनाउनु भएन ?"
आर्यन मुस्कुराए ।
"आज काम गरौँ ।"
"काम राम्रो भयो भने कसैले भिडियो नबनाए पनि हुन्छ ।"
दिनहरू बित्दै गए । घरमा एउटा नयाँ परम्परा बस्यो । हरेक शनिबार बेलुका "परिवार संवाद" हुन्थ्यो ।
त्यसमा तीनवटा प्रश्न अनिवार्य थिए—
"यो सातामा के राम्रो भयो ?"
"के गाह्रो भयो ?"
"हामीले एकअर्कालाई कसरी सहयोग गर्न सक्छौँ ?"
कुनै उत्तरको आलोचना गरिँदैनथ्यो । सबैले सुनिन्थ्यो ।
एक दिन आरवले बिस्तारै भन्यो,
"मलाई कहिलेकाहीँ पुराना भिडियो सम्झेर अझै लाज लाग्छ ।"
पहिले यस्तो कुरा सुन्दा सायद कसैले भन्थ्यो—
"बिर्सिदेऊ ।"
तर आज मीरा उठेर छोराको छेउमा बसिन् ।
"त्यो भावना हुनु स्वाभाविक हो ।"
"हामी तिम्रो साथमा छौँ ।"
आरवले राहतको सास फेर्यो । आफ्नो पीडा लुकाउन नपर्नु पनि एउटा उपचार रहेछ । त्यही हप्ता आशाले एउटा राष्ट्रिय निबन्ध प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गरिन् ।
पुरस्कार वितरणपछि पत्रकारले सोधे,
"तपाईंको सफलताको रहस्य के हो ?"
आशाले केही क्षण सोचिन् ।
"पहिले मलाई लाग्थ्यो, सफल हुन सबैले मलाई हेर्नुपर्छ ।"
"आज थाहा भयो—"
"एकजना मानिसले तिमीमा विश्वास गरिदिए पुग्छ ।"
उनले कोबिद सर, आफ्ना बाबुआमा र परिवारतिर हेर्दै मुस्कुराइन् । घर फर्किएपछि आर्यनले छोरीलाई एउटा डायरी उपहार दिए ।
त्यसको पहिलो पृष्ठमा लेखिएको थियो—
"तिम्रो आवाज कुनै क्यामेराले दिएको होइन ।"
"त्यो त सधैँ तिम्रै थियो ।"
"हामीले ढिलो गरेर सुन्न सिक्यौँ ।"
आशाले डायरी छातीमा च्यापिन् । त्यो पुरस्कारभन्दा पनि ठूलो उपहार थियो । राति सबै छतमा बसेर ताराहरू हेरिरहेका थिए । मोबाइल कसैको हातमा थिएन ।
आर्यनले आकाशतिर हेर्दै भने,
"हामीले धेरै वर्ष डिजिटल संसारमा पूर्ण परिवार देखाउने प्रयास गर्यौँ ।"
मीराले कुरा पूरा गरिन्,
"तर पूर्णता अभिनय गरेर होइन, स्वीकार गरेर आउँछ ।"
आशाले बिस्तारै थपिन्,
"र परिवार भनेको सबैले एकअर्कालाई देख्ने ठाउँ रहेछ, संसारलाई देखाउने ठाउँ मात्र होइन ।"
डायरीमा उनले त्यस रात लेखिन्—
"हाम्रो घर अहिले पनि पहिलेजस्तै छ ।"
"झ्याल उही छन् ।"
"आँगन उही छ ।"
"मानिस पनि उही छन् ।"
"बदलिएको एउटै कुरा हो — पहिले हामी एकअर्कालाई क्यामेराको आँखाले हेर्थ्यौँ । आज हामी मनमुटुको आँखाले हेर्छौँ ।"
त्यो परिवर्तन कुनै प्रविधिले सम्भव बनाएको थिएन ।
त्यो परिवर्तन सम्भव भएको थियो—
संवादले, सम्मानले, प्रशंसाले र विश्वासले ।
२३: आशाको आवाज
सात वर्ष बितिसकेको थियो । एउटा परिवार बदलिएको थियो । एउटी किशोरी परिपक्व भइसकेकी थिइन् । एउटा घरमा क्यामेराको आवाजभन्दा संवादको आवाज ठूलो भएको थियो ।
तर आशालाई थाहा थियो—
कथा यहाँ टुंगिँदैन । किनकि उनीजस्तै हजारौँ बालबालिका अझै पनि आफ्नो बाल्यकाल आफ्नै अनुमतिबिना इन्टरनेटमा बाँचिरहेका थिए ।
काठमाडौंमा राष्ट्रिय बालअधिकार सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो ।
कार्यक्रमको शीर्षक थियो—
"डिजिटल युगका बालबालिका : अधिकार, सुरक्षा र भविष्य ।"
देशभरका शिक्षक, मनोवैज्ञानिक, बालअधिकारकर्मी, न्यायाधीश, सांसद, पत्रकार, सूचना–प्रविधि विज्ञ, अभिभावक र सयौँ किशोर–किशोरी उपस्थित थिए ।
कार्यक्रमको अन्तिम सत्रको शीर्षक थियो—
"आशाको आवाज" ।
अब उनी केवल एउटा परिवारकी छोरी थिइनन् । उनी बालअधिकारका विषयमा बोल्ने युवापुस्ताकी प्रतिनिधि बनिसकेकी थिइन् । मञ्चमा पुग्दा उनले सभाहलभरि नजर दौडाइन् । पहिलो पङ्क्तिमा बाबुआमा बसिरहेका थिए । आर्यनका कपालमा केही सेतो रेखाहरू थपिएका थिए । मीराको अनुहारमा शान्त मुस्कान थियो ।
कोबिद सर पनि त्यहीँ थिए । बाल सुधारगृहमा भेटिएका सामाजिक कार्यकर्ता पनि थिए । बाल न्यायका न्यायाधीश पनि थिए ।
सबैले एउटी किशोरीलाई होइन— एउटा यात्रालाई हेर्न आएका थिए ।
आशाले माइक समातिन् । केही क्षण मौन रहिन् । त्यो मौनताले नै वर्षौँको कथा सुनाइरहेको थियो । त्यसपछि उनले बोल्न सुरु गरिन् ।
"म कहिल्यै प्रसिद्ध हुन चाहन्थिनँ ।"
"म केवल बच्चा हुन चाहन्थेँ ।"
सभाहल शान्त भयो ।
"जब मेरो जन्म भयो, मैले संसार देखिनँ ।"
"संसारले मलाई देख्यो ।"
"जब म लड्थेँ, मलाई उठाउने हातभन्दा पहिले क्यामेरा आइपुग्थ्यो ।"
"जब म रुन्थेँ, कसैले मेरो आँसु पुछ्नुअघि त्यसलाई रेकर्ड गरिन्थ्यो ।"
"त्यतिबेला मलाई लाग्थ्यो—"
"सायद यही सामान्य जीवन हो ।"
उनले केही क्षण रोकिन् ।
"तर पछि थाहा भयो—"
"बच्चाको पहिलो अधिकार प्रसिद्धि होइन ।"
"सुरक्षा हो ।"
"पहिलो आवश्यकता लाइक होइन ।"
"माया हो ।"
"पहिलो पहिचान कन्टेन्ट होइन ।"
"मानिस हुनु हो ।"
सभाहलभरि गहिरो मौनता फैलियो ।
आशाले आफ्नो डायरी खोलेर एउटा पाना पढ्न थालिन् ।
"मैले धेरै वर्षसम्म प्रशंसा र लाइकलाई एउटै कुरा सम्झिएँ ।"
"आज बुझें—"
"लाइकले अनुहार चिनाउँछ ।"
"प्रशंसाले चरित्र बनाउँछ ।"
"फलोअरले प्रसिद्धि दिन सक्छ ।"
"तर विश्वासले भविष्य बनाउँछ ।"
उनले बाबुआमातिर हेरेर मुस्कुराइन् ।
"म आफ्ना अभिभावकलाई दोष दिन मञ्चमा उभिएकी होइन ।"
"उहाँहरू पनि डिजिटल युगका पहिलो पुस्ताका अभिभावक हुनुहुन्थ्यो ।"
"उहाँहरूले गल्ती गर्नुभयो ।"
"तर उहाँहरूले गल्ती स्वीकार गर्नुभयो ।"
"त्यो स्वीकार नै हाम्रो परिवारको पुनर्जन्म थियो ।"
आर्यन र मीराका आँखा रसाए ।
अब आशाको स्वर अझ दृढ भयो ।
"तर सबै परिवार यति भाग्यमानी हुँदैनन् ।"
"त्यसैले परिवर्तन केवल घरभित्र पर्याप्त हुँदैन ।"
"राज्य पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ ।"
उनले एउटा-एउटा बुँदा राख्न थालिन् ।
"हामीलाई बालबालिकाको डिजिटल गोपनीयतासम्बन्धी स्पष्ट कानुनी मापदण्ड चाहिन्छ ।"
"हामीलाई बाल सामग्रीबाट हुने आम्दानीको पारदर्शी संरक्षण चाहिन्छ ।"
"हामीलाई उमेर पुगेपछि आफ्ना सामग्री हटाउन माग गर्न सक्ने प्रभावकारी अधिकार चाहिन्छ ।"
"हामीलाई विद्यालयमा डिजिटल नागरिकता र डिजिटल नैतिकताको शिक्षा चाहिन्छ ।"
"हामीलाई प्रत्येक स्थानीय तहमा बालमनोवैज्ञानिक र सामाजिक कार्यकर्ताको पहुँच बढाउनुपर्छ ।"
"हामीलाई बालमैत्री न्याय केवल कानुनमा होइन, व्यवहारमा पनि लागू गर्नुपर्छ ।"
एकजना सांसदले सोधे,
"यदि एउटा मात्र परिवर्तन रोज्नुपर्यो भने ?"
आशाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"बच्चालाई निर्णयको केन्द्रमा राख्ने संस्कार ।"
"किनकि कानुनले अधिकार दिन सक्छ ।"
"तर सम्मानले मात्रै त्यो अधिकार जीवित राख्छ ।"
भाषण सकिएपछि केही समयसम्म कसैले ताली बजाएन । सभाहल स्तब्ध थियो । त्यसपछि एउटा बालकले उठेर ताली बजायो ।
त्यसपछि अर्को ।
अर्को ।
केही क्षणमै पूरै सभाहल तालीले गुञ्जियो ।
तर आशाले यसपटक तालीभन्दा धेरै अनुहारहरू देखिरहेकी थिइन्—
कतै पश्चात्ताप थियो ।
कतै आशा ।
कतै नयाँ प्रतिबद्धता ।
कार्यक्रम सकिएपछि धेरै अभिभावक आफ्ना छोराछोरीसँगै आशासमक्ष आए ।
एकजना बुबाले भने,
"आज घर पुगेर म छोरासँग एउटा प्रश्न सोध्नेछु ।"
"कुन ?"
"'तिम्रो फोटो राख्न तिमीलाई ठीक लाग्छ ?'"
अर्की आमाले भनिन्,
"आजदेखि खाना खाने बेलामा मोबाइल बन्द हुनेछ ।"
एक शिक्षकले भने,
"हामी विद्यालयमा डिजिटल नागरिकताको क्लब सुरु गर्नेछौँ ।"
एक सामाजिक कार्यकर्ताले भने,
"हामी स्थानीय तहसँग बालमनोवैज्ञानिक सेवा विस्तारको प्रस्ताव लैजान्छौँ ।"
एक कानुनविद्ले भने,
"हामी नयाँ कानुनी सुधारको मस्यौदामा काम सुरु गर्नेछौँ ।"
आशालाई लाग्यो—
शब्दले साँच्चै यात्रा गर्न सक्दा रहेछन् ।
केही महिनापछि आशाको पहिलो पुस्तक प्रकाशित भयो।
शीर्षक थियो—
"मेरो बाल्यकाल, मेरो आवाज"
त्यो संस्मरण मात्र थिएन । त्यो एउटा पुस्ताको प्रश्न थियो । र अर्को पुस्ताको सुरक्षा खोज्ने दस्तावेज पनि । नयाँ पुस्ताले हुनुपर्ने होशियारी ।
पुस्तकको अन्तिम पृष्ठमा उनले लेखेकी थिइन्—
"बालबालिकाको गोपनीयता उनीहरूको मौन अधिकार हो ।"
"प्रशंसा उनीहरूको आत्मविश्वासको पहिलो बीउ हो ।"
"डिजिटल सन्तुलन उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यको आधार हो ।"
"र बालमैत्री न्याय उनीहरूलाई दोस्रो अवसर दिने समाजको परिपक्वता हो ।"
वर्षौँअघि भाइरल बनेको त्यो परिवार अहिले पनि सँगै थियो । तर एउटा ठूलो अन्तर थियो । अब उनीहरू आफ्नो जीवन संसारलाई देखाउन बाँच्दैनथे । उनीहरू एकअर्कालाई बुझ्न, सुन्न र सम्मान गर्न बाँच्थे । कहिलेकाहीँ परिवारको एउटा सामूहिक फोटो खिचिन्थ्यो ।
तर पोस्ट गर्नुअघि आर्यन एउटै प्रश्न सोध्थे—
"सबैलाई ठीक छ ?"
आरव हाँस्दै भन्थ्यो,
"आज त हुन्छ ।"
आशा कहिलेकाहीँ भन्थिन्,
"यो हाम्रो निजी सम्झना बनाऔँ ।"
र कसैले त्यसमा असन्तुष्टि जनाउँदैनथ्यो ।
किनकि अब उनीहरूले सिकिसकेका थिए—
सबैभन्दा मूल्यवान् सम्झनाहरू इन्टरनेटमा होइन, सम्बन्धमा सुरक्षित रहन्छन् ।
साँझपख आशा फेरि घरको छतमा उभिइन् ।
त्यही आकाश ।
त्यही तारा ।
तर अब उनको मनमा डर थिएन ।
उनले क्षितिजतिर हेर्दै बिस्तारै भनिन्—
"हरेक बच्चाले आफ्नो बाल्यकाल आफैँसँग राख्न पाउने दिन अवश्य आउनेछ ।"
"जब परिवारले प्रेमसँगै सम्मान पनि सिक्नेछन्, र राज्यले संवेदनासँगै नीति पनि निर्माण गर्नेछ, तब मात्र अर्को पुस्ता साँच्चै सुरक्षित हुनेछ ।"
हावाले उनका कपाल हल्का उडायो । तल आँगनमा बाबुआमा र आरव हाँसिरहेका थिए । त्यो हाँसो कुनै क्यामेरामा कैद भएन । त्यो केवल उनीहरूको जीवनमा रह्यो । र त्यही शायद सबैभन्दा सुन्दर अन्त्य थियो ।
उपशंहार:
एउटा परिवार बदलियो । एउटी किशोरीको मौनता आवाज बन्यो । एउटा गल्ती चेतना बन्यो । एउटा पीडा नीतिको माग बन्यो ।
र एउटा आशा—
हजारौँ बालबालिकाको भविष्यको नाम बन्यो ।
समकालीन साहित्य